Saturday, August 20, 2016

જમાલ સેન: સંક્રાંતિકાળના સંગીતકાર (૨)



- ડૉ. યોગેશ પુરોહિત 

(ધૂમકેતુની જેમ હિન્‍દી ફિલ્મસંગીતના આકાશમાં પ્રકાશ પાથરી જનારા સંગીતકાર જમાલ સેનના પ્રદાનનો આછેરો પરિચય આ અગાઉની પોસ્ટ દિલ ખીંચા જા રહા હૈ હમારા માં મેળવ્યો. હકીકતમાં એ પોસ્ટ ડૉ. યોગેશ પુરોહિતના આ લેખની પૂર્વભૂમિકારૂપે લખવાનો આશય હતો. તેને બદલે એ આખો પૂર્ણ લંબાઈનો લેખ બની ગયો. વડીલમિત્ર ડો. યોગેશ પુરોહિત એક તબક્કે જમાલ સેન સાથે સંપર્કમાં હતા. તેમણે એ સ્મૃતિઓને કાગળ પર ઉતારી આપી છે. પ્રસ્તુત છે યોગેશભાઈનો એ લેખ અને સાથે જમાલ સેનનાં થોડાં અન્ય ગીતોની મહેફિલ.) 

"ફિલ્મ ક્ષેત્રની આજની રફ્તાર જોતાં થોડા વર્ષો પછી શંકર-જયકિશન અને નૌશાદની પણ ઓળખાણ આપવી પડે એવા દિવસો આવશે. જાયન્‍ટ વ્હીલ જેવી આ રફ્તારમાં ચહેરાઓ એટલી ઝડપથી બદલાય છે કે આજની પેઢી તેના પોતાના સમયમાં જોયેલા-સાંભળેલા ચહેરાઓને પણ યાદ રાખવાની મથામણ કરતી લાગે. આવા માહોલમાં કૌન બનેગા કરોડપતિમાં અમિતાભ બચ્ચન પૂછે, જમાલ સેન કોણ હતા?’ તો જવાબમાં અકબરના નવ રત્નોમાંનું એક રત્ન આવી શકે. જમાલ સેનના નામ અને કામથી પરિચીતછે તેમના માટે આ જવાબ અર્ધસત્ય છે, કારણ કે, અકબરના દરબારનું નહીં, પણ આપણા હિન્‍દી ફિલ્મોના સંગીતના ઈતિહાસનું પચાસના દાયકાનું સંગીતરત્ન તેઓ જરૂર હતા.
પણ રત્ન ક્યારેક આપણને અનાયાસે, સહેલાઈથી મળી જાય અને આપણે તેને પારખી ન શકીએ તો? કંઈક આવી જ સ્થિતિ શરૂઆતમાં મારી થયેલી.

વર્ષ ૧૯૫૯-૬૦માં બી.એ.નું પહેલું વર્ષ મેં નવસારીની ગાર્ડા કૉલેજમાંથી પાસ કર્યું. ત્યાર પછી મુંબઈમાં તિલક વિદ્યામંડળ સંચાલિત, પાર્લે (પૂર્વ) કૉલેજમાં ઈન્‍ટર આર્ટ્સમાં જોડાયો. મારા મોટાભાઈ મુંબઈમાં વકીલ હતા અને બોરીવલી (પશ્ચિમ)માં મંડપેશ્વર રોડ પર આવેલી વિઠ્ઠલ નિકેતન ચાલમાં બ્લૉક નં. 3માં રહેતા હતા. હું તેમની સાથે રહેવા લાગ્યો. પણ બોરીવલીમાં સમય પસાર કરવા શું કરવું એ સૌથી મોટી સમસ્યા હતી. બોરીવલી ત્યારે થાણા જિલ્લામાં હતું અને તે ગામડું ગણાતું. ગ્રેટર મુંબઈ ત્યારે અંધેરી સુધી હતું અને જોગેશ્વરી-બોરીવલી વચ્ચે ઘોડબંદર રોડ-આજના સ્વામી વિવેકાનંદ રોડ પર ખાનગી બસ ચાલતી.  ચોમાસામાં તેનાં વ્હીલ ગટરમાં ફસાઈ જતાં હોવાથી આ અરસામાં તે મોટે ભાગે બંધ રહેતી. તેથી બહાર નીકળી શકાતું નહીં.
આવા સંજોગોમાં આશાનું એક કિરણ ફૂટ્યું. ત્યારે ક્યાં ખબર હતી કે એ સ્થિતિ છીંડું શોધતાં લાધી પોળ જેવી થવાની હતી. મારાં ભાભીએ મને સમાચાર આપ્યા કે મારા વતન રાજપીપલાનો એક પરિવાર- મહેશ પાઠકનો પરિવાર બોરીવલી (પશ્ચિમ)માં જ, સ્ટેશન પાસે જાંબલી ગલીમાં, ભટ્ટ ચાલમાં રહેતો હતો. મહેશભાઈનો દીકરો રોહિત ક્યારેક વેકેશનમાં રાજપીપલા આવતો. તેથી એને હું ઓળખતો. ઑગસ્ટ આવતાં સુધીમાં મેં રોહિતને શોધી કાઢ્યો. આ અર્થમાં મુંબઈ ત્યારે પણ આજના જેવું જ હતું. સવારના સાતથી રાતના નવ-દસ સુધી મુંબઈમાં સ્ત્રીઓ-બાળકો સિવાય કોઈ પોતાના ઘરે ન મળે.
રોહિત પાક્કો મુંબઈગરો હતો. ડ્રાફ્ટ્સમેનનો અભ્યાસ કરવાની સાથેસાથે, બાકીના સમયમાં તે છાપાં-મેગેઝીન વેચવાનો તેમજ મકાન લે-એચ તેમજ ભાડે આપવા જેવા કામમાં દલાલીનું કામ કરતો. પોતાની પ્રવૃત્તિમાં તે હંમેશાં વ્યસ્ત રહેતો. તેણે મને પાર્ટ ટાઈમ નોકરીધંધો શોધી લેવાની તેમજ મરાઠી શીખી લેવાની સલાહ આપી. મારા માટે એ શક્ય ન હતું. આથી તેણે બીજા વિકલ્પ તરીકે ફિલ્મલાઈનની મારી રુચિ વિષે પૂછ્યું. મુંબઈમાં નવાસવા આવનારાઓ માટે એ એક સ્વાભાવિક આકર્ષણ રહેતું. ફિલ્મનું શૂટિંગ જોવુ અને ફિલ્મી સિતારાઓને રૂબરૂ જોવા કે મળવાના પ્રયત્ન કરવા. જો કે, મારી રુચિ એ બાબતમાં નહોતી. મને સંગીતનો શોખ હતો. મેં રોહિતને મારા સંગીતના શોખ વિષે જાણ કરી. આ સાંભળીને તરત જ એ બોલી ઉઠ્યો, અરે! તો બોલતો શું નથી? આ રવિવારે જ તને જમાલ સેન સાથે મેળવી દઉં. મેં સાવ ભોળપણથી પૂછ્યું, જમાલ સેન? એ કોણ?’ રોહિતે તરત કહ્યું, અરે! એ ફિલ્મના સંગીતકાર છે. આ સાંભળીને મને બહુ નવાઈ લાગી. ફિલ્મના સંગીતકાર અને એ પન બોરીવલી જેવા ગામડામાં રહે? રોહિતે ફોડ પાડતાં કહ્યું, મુંબઈમાં ભલભલી હસ્તીઓ એવી જગ્યાએ રહેતી હોય છે કે તેમના પોસ્ટલ સરનામાથી તેમના વિસ્તારનો અંદાજ ન આવે.
આવી ઘણી બાબતોમાં મારી જ્ઞાનવૃદ્ધિ થઈ હતી. રોહિતે અને મેં એક દિવસ જમાલ સેનને મળવા જવાનું નક્કી કર્યું. અને એક દિવસે અમે ઉપડ્યા. તારીખ મને યાદ નથી, પણ એ બરાબર યાદ છે કે રવિવારનો દિવસ હતો.
બોરીવલી (પશ્ચિમ)માં રેલ્વે સ્ટેશન પાસે, ઘોડબંદર રોડ પર આવેલી જયા ટૉકીઝ આવેલી હતી. તેની ઉપરની ટેરેસ પર વીસ બાય પચીસ ફીટની એક ઓરડી હતી. જમાલ સેનનું એ નિવાસસ્થાન. આટલી ઓરડીમાં તેમનો આખો પરિવાર રહેતો હતો. ભાઈ-ભત્રીજા તેમજ દીકરાઓ.
ઓરડીના એક ખૂણે એક સ્ટવ પડેલો દેખાયો. ત્યાં રસોઈના થોડાં વાસણો અને પાણી ભરેલું માટલું રૂમનો એ ભાગ રસોડા તરીકે વપરાતો હોવાનું સૂચવતું હતું. બીજા ખૂણામાં સૂવા-પાથરવાનો સામાન દર્શાવતું હતું કે એ ભાગ રાત્રે બેડરૂમ બની જતો હશે. આ સિવાયની જગ્યામાં સંગીતનો સામાન પથરાયેલો હતો, જે આ પરિવારનો સંગીત સાથેનો સંબંધ બતાવતો હતો. અત્યાર સુધી મેં જોયેલા ઘરની વ્યાખ્યામાં આ સ્થળ કેમે કરીને બેસતું નહોતું. અને એવી જગ્યામાં આ સંગીતકાર પોતાના બહોળા પરિવાર સાથે રહેતા હતા.
અમે ગયા ત્યારે જમાલ સેન ઘેર જ હતા. તેમણે અમને આવકાર આપ્યો. સાડા પાંચ ફીટની ઉંચાઈ, રાજસ્થાની ઢબનું ધોતિયું અને ઉપર ઝભ્ભો, મોટી ભરાવદાર કાળી આંખો, વિશાળ કપાળ, આછા વાળ, ભરાવદાર મૂછો અને સતત તમાકુવાળું પાન ખાતા હોય એવા હોઠ અને દાંત. તેમનો અવાજ પણ કાળી બેનો સા પકડીને બોલતા હોય એવી પીચનો, થોડો ઘેરો લાગે એવો. વહેવાર-વર્તનમાં નખશીખ રાજસ્થાની શાલીનતા. સામા માણસને આંજી નાંખવાનો કોઈ પ્રયાસ નહીં અને વાતે વાતે હમારે જમાને મેં જેવો કોઈ તકિયા-કલામ નહીં.
આ મારા પર પડેલી તેમની પહેલી છાપ, જે હજી આજ સુધી જળવાઈ રહી છે.
એ દિવસે પણ ઘણી વાતો કરી અને અમે છૂટા પડ્યા. મારે જમાલ સેન સાથે પરિચય થઈ ગયો અને મેં તેમનું ઘર જોઈ લીધું એટલે રોહિતની ભૂમિકા પૂરી થઈ અને તે વચ્ચેથી ખસી ગયો.
ત્યાર પછી લગભગ રોજ સાંજે તેમને ત્યાં જવાનો મારો નિયમ બની ગયો. જમાલ સેન ઘેર હોય તો તેમની સાથે બેસવાનું અને તેમની વાતો સાંભળવાની.
ઘરમાં જમાલ સેન પોતાના દીકરાઓ- શંભુ સેન, દિલીપ સેન, મદન સેન અને નિહાલ સેન તેમજ ભાઈ દીપક સેનના દીકરાઓ માનસેન તથા તાનસેન સાથે રહેતા હતા. ઘરનો વિસ્તાર એવો અને એટલો હતો કે આ બધાને કદી એક સાથે મળી જ ન શકાય. હું જાઉં અને જમાલ સેન ઘેર ન હોય તો હું જે પણ ઘેર હોય તેમની સાથે બેસતો, ગપાટા મારતો અને હારમોનિયમ તેમજ તબલાં વગાડવાનો મારો શોખ પૂરો કરતો.
આવા ક્રમમાં એક સાંજે હું તેમને મળવા ગયો. તેઓ ફર્શ પર બેસીને ચા પી રહ્યા હતા. મને પણ ચા માટે તેમણે આગ્રહ કર્યો. મને ચાની આદત ન હતી, એટલે મેં ના પાડી. મારી ના સાંભળીને તેમને એમ લાગ્યું કે હું તેમને મુસ્લિમ સમજી રહ્યો છું અને એ કારણે કશું ખાવાપીવાનો ઈન્‍કાર કરું છું. તેમણે હસીને કહ્યું, પુરોહિતજી, હમારે નામ પે મત જાઓ. હમ ભી રાજસ્થાન કે હિંદુ હૈ. આપ યહાં સે કોઈ ગલત બાત નહીં સિખોગે. મહામુસીબતે મેં તેમને સમજાવ્યું કે મને ચાનું વ્યસન નથી એ કારણે હું ના પાડું છું.
તેમના એક પૂર્વજ કેસરજી રાજસ્થાનના સુજાનગઢના વતની હતા અને તેઓ તાનસેનના શિષ્ય હતા. તેને કારણે તેઓ કેસર સેન તરીકે ઓળખાયા. આમ, સંગીત આ ખાનદાનની પરંપરા હતું. જમાલ સેનના પિતાજી જીવણ સેન પણ દરબારી ગવૈયા હતા. જમાલ સેન પોતે ગાઈ શકતા તેમજ અનેક વાદ્યો વગાડી શકતા. ખાસ કરીને ઢોલક, તબલાં અને પખાવજ પર તેમની ગજબ હથોટી હતી. (સપના બન સાજન આયેનો આરંભિક ટુકડો સાંભળવાથી આ બાબતનો ખ્યાલ આવશે.)
અમારી આવી એક બેઠકમાં તેમને મેં વિનંતી કરી, મારે તબલાં શીખવાં છે. તેમણે મને તરત જ તબલાં પર બેસવા કહ્યું. મેં તબલાં પર હાથ અજમાવ્યો એ સાંભળીને તેમણે થોડી મિનીટોમાં જ કહ્યું, પુરોહિતજી, આપ કે બાંયે હાથ કી તાકત કમ પડતી હૈ. આપ તબલા નહીં બજા પાઓગે. ઐસા કરો, આપ કોઈ ગાના સુનાઓ.  મેં બૈજુ બાવરાનું મારું મનપસંદ ગીત મન તરપત હરિદર્શન કો આજ ગાયું. એ સાંભળીને તેમણે કહ્યું, આપ કી આવાજ કાફી અચ્છી હૈ. સૂર-તાલ કે સાથ ગાના સીખ લો, તો મૈં આપ કો ઑલ ઈન્‍ડીયા રેડિયો પર ચાન્‍સ દીલવા સકતા હૂં. પછી બોલ્યા, ફિલ્મ ઈન્‍ડસ્ટ્રી મેં તો અભી હમારા કોઈ વજન નહીં રહા. જબ હમારા સમય થા તબ લતાજી જૈસી આર્ટિસ્ટ કો ભી હમને રિયાઝ કરવાયા હૈ. હમારે રાષ્ટ્રગાન વંદે માતરમ કી તર્જ ભી હમને બનાઈ હૈ. આ સાંભળીને મેં તેમને પૂછ્યું, તો અભી આપ ક્યા કરતે હૈ?’ મારા સવાલના જવાબમાં તેમણે હારમોનિયમ હાથમાં લીધું. શંભુ સેનને તબલાં પર સંગત કરવા કહ્યું. ત્રણ-ચાર ખૂબ સુંદર તરજ તેમણે મને સંભળાવી. પછી બોલ્યા, હમ ઈસ તરહ કી તર્જેં બનાકર આજ કે દૌર કે સંગીતકારોં કો દે દેતે હૈ ઔર કોઈ કોઈ કો મ્યુઝીક અરેન્‍જ કરને મેં મદદ કરતે હૈં. ખુશકિસ્મતી સે ઑલ ઈન્‍ડિયા રેડિયો પર અભી ભી હમારા નામ હૈ, તો ગુજારા હો જાતા હૈ.
તેમની આ વાત ત્યારે હું અડધીપડધી સમજી શક્યો હતો, પણ તેની તીવ્રતા મોડે મોડે સમજાઈ. અમારી મુલાકાતો થતી રહેતી.


એક વખત તેમણે મને કહ્યું, પુરોહિતજી, આપ થોડે દિન કે લિયે કાલેજ સે છુટ્ટી લે લીજીયે. હમ એક મ્યુઝીકલ નાઈટ કા પ્રોગ્રામ- મેલડી ઑફ રાજસ્થાન- બિરલા માતુશ્રીમેં રખતે હૈં. હમેં કુછ લોગોં કો ઈન્‍વાઈટ કરને જાના પડેગા. આ કાર્યક્રમ ફિલ્મજગતના લોકોને આપવા માટે હું તેમની સાથે ફર્યો. અમે સંગીતકાર અનીલ બિશ્વાસ અને ગાયિકા મીના કપૂર, સંગીતકાર રવિ, ત્યારે નવોદિત ગણાતા ગાયક મહેન્‍દ્ર કપૂર તેમજ સુમન કલ્યાણપુરને આમંત્રણ આપવા માટે તેમને ઘેર ગયા હતા.
એ કાર્યક્રમ ખૂબ જ સફળ રહ્યો.
કાર્યક્રમના થોડા દિવસ પછી તેમણે મને પૂછ્યું, પુરોહિતજી, આપ ગુજરાત મેં હમારા ઐસા પ્રોગ્રામ રખવા સકતે હૈ?’ હું ત્યારે વિદ્યાર્થી હતો અને મારા માટે એ ગજા બહારની વાત હતી. આવા કાર્યક્રમ માટે સ્પોન્‍સરર્સ શોધવા પડે અને તેના માટે સંપર્કો જોઈએ. તેના માટે હું બહુ નાનો પડું. મેં તેમને આ હકીકત જણાવી.
જમાલ સેનના મનમાં કદાચ ઘણું બધું ચાલતું હશે. મારી વાર્ષિક પરીક્ષાને થોડા દિવસો બાકી હતા ત્યારે એક દિવસ તેમણે મને પૂછ્યું, પુરોહિતજી, આપ મેરે લિયે હિન્‍દી મેં લિખેંગે?’ મારા માટે ના પાડવાનો કોઈ સવાલ ન હતો. મારી પરીક્ષા પતે પછી મેં એ માટે પ્રયત્ન કરવા જણાવ્યું. તેમની ઈચ્છા ભારતીય સંગીતની ઉત્પતિ અને ઉત્ક્રાંતિ વિષે લખવાની હતી. પરીક્ષા પછી અમે એ કાર્યક્રમ આરંભ્યો. જો કે, મને બહુ ઝડપથી સમજાઈ ગયું કે આમ કરાવવા પાછળ તેમની ભારતીય સંગીત પ્રત્યેની લાગણી અને અહોભાવ વધુ જવાબદાર છે. આ વિષય પર તેમનું વિશેષ વાંચન કે પૂરતી માહિતી નથી. તેમના વિચારો પણ સુગ્રથિત ન હતા. લખાવતી વખતે થતી વાતોમાં કેટલીય વાર વિષયાંતર થઈ જતું. તેમનો ઝોક સંગીત કરતાં વધુ સંગીતકારો તરફ વધુ રહેતો. તેઓ કહેતા, સંગીતકાર વો હોતા હૈ, જો સંગીત કો પ્રગટ કરતા હૈ. ગીત-સંગીત કે માધ્યમ સે સુનનેવાલોં કો દૂસરી દુનિયા કી અનુભૂતિ કરવાતા હૈ.
મને લાગે છે કે આ જ વાત તેમને પોતાને પણ લાગુ પડતી હતી. બદલાતા સમય મુજબના સંગીતની માંગ સાથે તેઓ કદાચ પોતાને અનુકૂળ કરી શક્યા નહીં. ગીતના શબ્દો- તેના ભાવાર્થ મુજબની તરજ અને એ માટે જરૂરી હોય એટલાં જ વાદ્યોનો ઉપયોગ કરવાની તેમની ખાસિયત હતી. તેને બદલે માત્ર રીધમકેન્‍દ્રી, ઓરકેસ્ટ્રા ખડકી દેવાનું વલણ ગીતોમાં ચલણી બન્યું. જમાલ સેનનું મનોવલણ એવું ન હતું. ૧૯૬૦ પછી ફિલ્મસંગીતની ઝડપથી બદલાતી જતી તરાહના સંક્રાંતિકાળમાં જમાલ સેન જેવા સંગીતકારો બહુ ઝડપથી ભૂલાતા ગયા. ૧૨ એપ્રિલ, ૧૯૭૯ના રોજ તેમનું અવસાન થયું. તેમના ચાર પુત્રો શંભુ સેન, દિલીપ સેન, મદન સેન અને નિહાલ સેન હતા, જેમાંથી મદન સેનનું માત્ર ચાલીસ વર્ષની વયે જમાલ સેનની હયાતિમાં જ અવસાન થયું.
જમાલ સેન સાથે કરેલી બેઠકોની હવે માત્ર યાદ રહી ગઈ છે. ત્યારે કેમેરા નહોતા કે નહોતી એવી સમજ કે આ બધું કોઈક રીતે જાળવી લઈએ. તેથી જમાલ સેન હવે કેવળ સ્મૃતિમાં રહી ગયા છે અને તેમનાં મર્યાદિત ગીતો દ્વારા તેમની સ્મૃતિ જળવાઈ રહી છે." 

**** **** ****

જમાલ સેને સંગીતબદ્ધ કરેલી ફિલ્મો આ મુજબ છે.

  1. શોખિયાં(૧૯૫૧, કુલ ૮ ગીતો)
  2. દાયરા (૧૯૫૩, કુલ ૮ ગીતો)
  3. ધર્મપત્ની (૧૯૫૩, કુલ ૬ ગીતો)
  4. રંગીલા (૧૯૫૩, કુલ ૧૧ ગીતો)
  5. કસ્તૂરી (૧૯૫૪, કુલ ૯ ગીતોમાંથી ૩ ગીતો જમાલ સેનનાં, બાકીનાં પંકજ મલ્લિકનાં)
  6. પતિત પાવન (૧૯૫૫, કુલ ૮ ગીતો)
  7. અમર શહીદ (૧૯૬૦, કુલ ૧૦ ગીતો)
  8. બગદાદ (૧૯૬૧, કુલ ૮ ગીતો)
  9. આલ્હા ઉદલ (૧૯૬૨, કુલ ૭ ગીતો)
  10. મનચલી (૧૯૬૨, લગભગ ૩ ગીતો- વધુ ગીત હોઈ શકે.)

-     ફિલ્મ ઋતુવિહારનાં ગીતો ૧૯૫૪માં રેકોર્ડ થયાં હતાં, પણ ફિલ્મ સેન્‍સર થઈ ન હતી.
-     પહલા કદમ(૧૯૮૦)માં લેવાયેલું ગીત બીતા હુઆ એક સાવન અસલમાં શોખિયાં (૧૯૫૧) માટે રેકોર્ડ કરવામાં આવેલું. પણ તેમાં એ ન લેવાયું અને ત્રણ દાયકા પછી કેદાર શર્માએ પહલા કદમમાં તેનો ઉપયોગ કર્યો.
-     ભોજપુરી ફિલ્મ નાગપંચમી (૧૯૬૪) અને છત્તીસગઢી ફિલ્મ ઘરદ્વાર  (૧૯૭૧)માં પણ તેમણે સંગીત આપેલું.

(ફિલ્મોગ્રાફી સૌજન્ય:હરીશ રઘુવંશી, સુરત)
**** **** ****


અહીં પ્રસ્તુત છે જમાલ સેનનાં સંગીતબદ્ધ કરેલાં થોડાં વધુ ગીતો. 

આ ક્લીપમાં કેદાર શર્મા પોતે જમાલ સેનને કેવી રીતે ફિલ્મમાં તક આપી તેની વાત કરે છે. 



'શોખિયાં' (૧૯૫૧) નાં કેટલાંક ગીતો. 
લતા અને પ્રમોદિની દેસાઈએ ગાયેલું 'આઈ બરખા બહાર'. 

સુરૈયા અને લતાએ ગાયેલું 'ઓ દૂર દેશ સે આ જા રે'.


'આઓ સજન નયન મેં' સુરૈયાએ ગાયેલું છે. 


'રણ મેં ગરજે કેસરી' સુરૈયા અને સાથીઓએ ગાયું છે. 


સુરૈયાએ ગાયેલું 'આધી આધી રાત ઢોલા.' 

'દાયરા' (૧૯૫૩) નાં કેટલાંક ગીતો. નવાઈ લાગે એવી વાત છે કે 'મહલ'ની સફળતામાં લતા મંગેશકરનાં ગીતો 'આયેગા આનેવાલા' અને 'મુશ્કિલ હૈ બહુત મુશ્કિલ'નું પ્રચંડ પ્રદાન હોવા છતાં નિર્માતા-નિર્દેશક કમાલ અમરોહીએ 'દાયરા'માં લતાનું એક પણ લેવાનો દુરાગ્રહ રાખ્યો નહીં. તમામ મહિલા સ્વર મુબારક બેગમ અને આશા ભોંસલેનો જ હતો.
'કહો ડોલા ઉતારે કહાર' આશા ભોંસલેએ ગાયું છે.



મુબારક બેગમે ગાયેલું 'સુનો મોરે નૈના'. 

તલત મહેમૂદે ગાયેલું 'આ ભી જા મેરી દુનિયા મેં' 


મુબારક બેગમે ગાયેલું 'દીપ કે સંગ જલૂં મૈં' 


'જલી જો શમા' મુબારક બેગમે ગાયું છે. 


'ધર્મપત્ની' (૧૯૫૩) નાં કેટલાંક ગીતો.

'રાત કૈસે કટી બતા ન સકે' મુબારક બેગમના અવાજમાં છે.

મધુબાલા ઝવેરીના સ્વરમાં 'પ્યાર કી નજરોં ને છેડા હૈ'. 


મધુબાલા ઝવેરીએ ગાયેલું ગીત 'નિર્મોહી સાજન આજા'. 

આ કોઈ ગીત નથી, પણ પશ્ચિમી સંગીતના કેટલાક ટુકડા છે. જમાલ સેન સામાન્ય રીતે ભારતીય સંગીત માટે જાણીતા છે, તેથી આ ટુકડાનું વિશેષ મહત્ત્વ છે.

'રંગીલા' (૧૯૫૩)નાં કેટલાંક ગીતો.
મ. રફી અને આશા ભોંસલેના સ્વરમાં 'દિલ આજ મેરા ગાને લગા'


મ. રફીના સ્વરમાં 'નાદાન ના બન' 

મ. રફી અને આશા ભોંસલેના સ્વરમાં 'મતવાલે નૈનોવાલે'. 



જમાલ સેનનાં ઘણાં બધાં ગીતો હવે યૂ ટ્યૂબ પર ઉપલબ્ધ છે. સંગીતપ્રેમીઓ આ પોસ્ટમાં આપેલી ફિલ્મોગ્રાફી પરથી તે શોધીને સાંભળી શકે છે. આ ઉપરાંત 'દાયરા', 'શોખિયાં', 'ધર્મપત્ની' જેવી આખેઆખી ફિલ્મો પણ યૂ ટ્યૂબ પર જોઈ શકાય છે. 

(નોંધ: તમામ તસવીરો, ગીતો નેટ પરથી) 

Saturday, August 13, 2016

જમાલ સેન: દિલ ખીંચા જા રહા હૈ હમારા (૧)


મુબારક બેગમનું અવસાન ૧૮ જુલાઈ, ૨૦૧૬ના દિવસે ૮૦ વર્ષની વયે થયું એ દિવસે તેમનાં ગાયેલાં અમુક ગીતો રેડીયો પર સાંભળવા મળ્યાં. એ પછી રજનીકુમાર પંડ્યાએ લખેલો મુબારક બેગમની તેમની મુલાકાતનો બે ભાગનો આખો લેખ વેબગુર્જરી પર મૂકવાનો થયો ત્યારે તેમાં ઉલ્લેખેલાં બધાં ગીતોની લીન્‍ક પણ મૂકવાનો વિચાર આવ્યો અને એ બહાને મુબારક બેગમનાં બધાં ગીતો ફરી એક વાર સાંભળવાનું બન્યું. પણ મુબારક બેગમનાં તમામ ગીતોમાં મને સૌથી પહેલું યાદ આવે દાયરાનું દેવતા તુમ હો મેરા સહારા. આ ગીતની જાણકારી પહેલવહેલી વાર નલિન શાહ પાસેથી મળી હતી. એ ગીત સાંભળ્યું ત્યારથી આ ગીત સાથે બે નામ મનમાં જડાઈ ગયાં હતાં. એક તો મુબારક બેગમ (અલબત્ત, સહગાયક મ.રફી પણ ખરા) અને બીજા તેના સંગીતકાર જમાલ સેન.

હિન્‍દી ફિલ્મસંગીતના ઈતિહાસકાર નલિન શાહે ૧૯૮૬- ૮૭ દરમિયાન ફિલ્મફેરમાં કેટલાક વીસરાયેલા, પણ પ્રતિભાશાળી સંગીતકારોનો પરિચય કરાવતી શ્રેણી લખી હતી. આ શ્રેણી થકી ખેમચંદ પ્રકાશ, હુસ્નલાલ ભગતરામ, ગુલામ હૈદર જેવા ધુરંધર સંગીતકારોના વાસ્તવિક પ્રદાનનો પરિચય સંગીતરસિકોને નવેસરથી થયો હતો. આ શ્રેણીમાં જ તેમણે એક લેખ જમાલ સેન વિશે લખ્યો હતો. 
(જે અહીં વાંચી શકાશે. અહીં એમાંની વિગતોનું પુનરાવર્તન નથી કરતો.) ઈન્‍ટરનેટ વિનાના જમાનામાં જમાલ સેન વિશે જાણવા મળે એ જ મોટી વાત ગણાય, પણ તેમનાં સંગીતબદ્ધ કરેલાં ગીતો ક્યાંથી મેળવવા? હરીફરીને તેમની બે કે ત્રણ જ છબિઓ જોવા મળતી હોય ત્યાં વધુ માહિતીની આશા રાખવી અશક્ય!
જમાલ સેન 
ત્યાર પછી વિવિધભારતી પર રોજ રાત્રે દસ વાગ્યે નિયમીત પ્રસારિત થતા છાયાગીત કાર્યક્રમમાં નલિન શાહે વિશેષ છાયાગીત અંતર્ગત આ જ સંગીતકારો વિષેના અડધા અડધા કલાકના કાર્યક્રમ તૈયાર કરીને રજૂ કર્યા હતા. આ શ્રેણીમાં જમાલ સેનના કાર્યક્રમમાં તેમણે કમાલ કરી. મુબારક બેગમને તેમણે આ કાર્યક્રમમાં રજૂ કર્યાં અને જમાલ સેન વિશે મુબારક બેગમે થોડી વાત કરી. ત્યાર પછી મુબારક બેગમે દેવતા તુમ હો મેરા સહારાની બે લીટી ગાઈ અને તરત એ મૂળ ગીત રજૂ થયું. હું અને ઉર્વીશ બન્ને ત્યારે માંડ પકડાતા વિવિધભારતીને રેડિયો પર કાન દબાવીને સાંભળી રહ્યા હતા. અને મુબારક બેગમે ગણગણેલું ગીત તેમજ તરત વાગેલું મૂળ ગીત સાંભળીને રીતસર થીજી ગયા હતા. આ બન્ને અવાજ વચ્ચે ચાલીસેક વરસનો ફરક હતો, પણ એ ક્યાંય જણાતો નહોતો. અને એ વાતે જ અમને નિ:શબ્દ કરી મૂક્યા હતા. ત્યાર પછી નલિન શાહને પત્ર લખીને અમે અમારી લાગણી વ્યક્ત કરી હતી.
એ પછીના વરસોમાં જૂના ગીતસંગીતમાં વધુ ને વધુ ઊંડા ઉતરતા ગયા. સમાંતરે જીવનમાં પણ પરિવર્તન આવતું ગયું. નોકરી, લગ્ન, સંતાનો, વ્યવસાય- આ બધાની સમાંતરે પણ જૂનાં ગીતો પ્રત્યેનો ભાવ ઓસર્યો નહોતો, બલ્કે ધીમે ધીમે અમારા જીવનસાથીમાં અને ત્યાર પછી સહજપણે અમારાં સંતાનોમાં પણ તેનું આરોપણ થઈ રહ્યું હતું. તેમને કદાચ ગીતકાર-સંગીતકાર સાથે ઝાઝી લેવાદેવા ન હોય, છતાં ગીતસંગીતમાં રસ વધવા લાગ્યો હતો.
મારા દીકરા ઈશાનને છેલ્લા દોઢ-બે વરસથી અચાનક સંગીતમાં જુદા પ્રકારે રસ પડવા લાગ્યો, અને વિવિધ વાદ્યો પર તેણે હાથ અજમાવવાની શરૂઆત કરી. એ સાથે જ અમારી વચ્ચે થતી અનેકરંગી વાતોમાં વધુ એક રંગ ઉમેરાયો. ક્યારેક બહુ સમય ન હોય અને ડાઈનીંગ ટેબલ પર અમે પંદર વીસ મિનીટ માટે ભેગા થઈએ તો પણ ગીતને લગતા કોઈ ને કોઈ મુદ્દાની વાત અચૂક નીકળે અને હવે મોબાઈલમાંં ગીતો સુલભ હોવાથી તરત જ એ ગીત એને સંભળાવું એમ બનવા લાગ્યું.
મુબારક બેગમનું અવસાન થયું એ દિવસે પણ આમ જ બન્યું. તેણે હમારી યાદ આયેગી અને મુઝકો અપને ગલે લગા લો સાંભળેલાં હતાં. એ ઉપરાંત વો ન આયેંગે પલટકર’, હમ હાલે દિલ સુનાયેંગે’, બેમુરવ્વત બેવફા જેવાં ગીતો એ દિવસે તેણે પહેલી વાર સાંભળ્યા. એ બધાં ગીતો સાંભળ્યા પછી વારો આવ્યો દાયરાના દેવતા તુમ હો મેરા સહારા’નો.


કામિની અને શચિ પણ આ રૂમમાં જ હતાં અને બીજા કામમાં વ્યસ્ત હતાં, મને ખાતરી હતી કે આ ગીત શરૂ થતાં જ એ બન્ને આવી જશે. એમ જ બન્યું. ગીત સાંભળવાની એ આઠ-દસ મિનીટ સુધી સ્તબ્ધ થઈ જવાય. જરા સ્વસ્થ થયા પછી કામિનીના મોંમાંથી સવાલ નીકળી ગયો, કોણે આ ગીત બનાવ્યું છે?’
મેં જવાબ આપવાને બદલે શૌખિયાંનું સપના બન સાજન આયે ગીત વગાડ્યું.


એ ગીત પૂરું થયું એટલે ફરી સ્તબ્ધતા! અને એ ઓસર્યા પછી એ જ સવાલ, કોણ છે આના સંગીતકાર?’
જમાલ સેન! મેં કહ્યું. અપેક્ષા મુજબ જ બીજો સવાલ આવ્યો. એ કોણ?’ એમનું નામ સાંભળવામાં આવ્યું નથી કદી.
મેં કહ્યું, એમના વિષે વધુ વાત પછી કહીશ તને. એમનાં બીજાં થોડાં ગીતો સાંભળી લઈએ.’ અમે ત્યારે થોડાં ગીતો સાંભળ્યાં. 
**** **** **** 

આપણે પણ અહીં જમાલ સેનનાં થોડાં ગીતો સાંભળીએ. આ ગીતોની પસંદગીમાં બને એટલું ગાયકોનું વૈવિધ્ય જાળવવા તેમજ તેમની દરેક ફિલ્મો પણ આવી જાય એવો પ્રયાસ કર્યો છે. અલબત્ત, તેમની ફિલ્મ 'ઋતુવિહાર' (૧૯૫૪, અનસેન્‍સર્ડ), 'આલ્હા ઉદલ' (૧૯૬૨) તેમજ ભોજપુરી ફિલ્મ 'નાગપંચમી' (૧૯૬૪)નું ગીત મળી શક્યું નથી. 

૧૯૫૧માં રજૂ થયેલી 'શૌખિયાં' તેમની પહેલી ફિલ્મ હતી, જેમાં કુલ આઠ ગીતો હતાં. 

'શૌખિયાં' (૧૯૫૧)નું સુરૈયાએ ગાયેલું 'રાતોં કી નીંદ છીન લી'. 


'શોખિયાં'નુંં રાજકુમારીએ ગાયેલું 'પયામ-એ-ઈશ્કરા મન અજ'


'દાયરા' (૧૯૫૩)નું તલત મહેમૂદે ગાયેલું 'આંસૂ તો નહીં હૈ આંખોંં મેં'.. 


'લગી તુમ સે લગન' આશા ભોંસલેએ 'ધર્મપત્ની' (૧૯૫૩) માટે ગાયું છે. 


'રંગીલા' (૧૯૫૩)ના મ. રફીએ ગાયેલા 'સુન સુન મેરી કહાની'માં જમાલ સેને પશ્ચિમી ધૂનનો ઉપયોગ કર્યો છે.


'ધર્મપત્ની' (૧૯૫૩)નું આ ગીત 'મેરા દિલ ક્યા આપ સે મિલ ગયા હૈ' સુલોચના કદમે ગાયું છે. 


'ધર્મપત્ની' (૧૯૫૩)નું ગીત 'જિયા લહર લહર લહરાયે' મધુબાલા ઝવેરીના સ્વરમાં છે. 




'કસ્તૂરી' (૧૯૫૪) પંકજ મલ્લિકનાં ગીતોને લઈને જાણીતું છે. આ ફિલ્મનાં કુલ નવ ગીતો પૈકી ત્રણ ગીતો જમાલ સેને સંગીતબદ્ધ કર્યાં હતાં. તેમાંનું મધુબાલા ઝવેરીએ ગાયેલું એક ગીત.


'પતિત પાવન' (૧૯૫૫)નું 'ઝલક તેરી છા ગઈ', જે ગીતા દત્તે ગાયું છે. 


'પતિત પાવન'નું 'જીવન કા તુ ઉજીયારા હૈ' મુબારક બેગમ અને સુધા મલ્હોત્રાના અવાજમાં. 


'અમર શહીદ' (૧૯૬૦)નું 'ઝૂમે મેરી બેલીયા પ્રીત રે' મન્નાડે અને લતાએ ગાયું છે. 


'તુમ પે હમ કુરબાન' ગીત મ. રફી અને સુમન કલ્યાણપુરે ગાયું છે , જે 'બગદાદ' (૧૯૬૧)નું છે. 


સુમન કલ્યાણપુરે ગાયેલું 'તુમ દૂર હુએ' ફિલ્મ 'મનચલી' (૧૯૬૨)નું છે. 



તેમણે બે પ્રાદેશિક ફિલ્મોમાં પણ સંગીત આપ્યું હતું, જેમાંંની 'નાગમંચમી' (૧૯૬૪) ભોજપુરી ફિલ્મ હતી, અને ઘરદ્વાર (૧૯૭૨) છત્તીસગઢી ફિલ્મ હતી. 'ઘરદ્વાર' ફિલ્મનું મ. રફીએ ગાયેલું ગીત 'હો ગોંદા ફૂલગે મોરે રાજા'. 



લતાએ ગાયેલા આ ગીત 'બીતા હુઆ એક સાવન'ની વાત બહુ રસપ્રદ છે. અસલમાં તે ૧૯૫૧ની ફિલ્મ 'શોખિયાં' માટે રેકોર્ડ કરવામાં આવ્યું હતું, પણ કોઈ કારણસર ફિલ્મમાં તેનો સમાવેશ થઈ શક્યો નહીં. ત્યાર પછી છેક ૧૯૮૦માં રજૂ થયેલી ટેલીફિલ્મ 'પહલા કદમ'માં કેદાર શર્માએ તેનો ઉપયોગ કર્યો. 




જમાલ સેનનાં ગીતો એક સાથે સાંભળતાં ખ્યાલ આવે કે તેમના સંગીતમાં કંઈક પ્રબળ આકર્ષણ રહેલું છે. ઓરકેસ્ટ્રેશનની એમની સૂઝ ગજબની છે અને મુખ્યત્વે ભારતીય વાદ્યોનો- ખાસ તો ફ્લૂટનો ઉપયોગ તેમનાં ગીતોમાં વધુ જોવા મળે છે.
જમાલ સેન છેક ૧૨ એપ્રિલ, ૧૯૭૯ માં અવસાન પામ્યા હતા, એટલે નલિન શાહ તેમને મળ્યા હોય એ સંભાવના ઓછી હતી. જમાલ સેન જેવા સિતારા પૂરેપૂરા ચમકે એ પહેલાં જ વિલાઈ ગયા હોય એટલે એમના વિષે વધુ વાત કરી શકે એવું પણ કોણ હોય? એટલી ખબર હતી કે સંગીતકાર જોડી દિલીપ સેન-સમીર સેનની જોડીના દિલીપ સેન જમાલ સેનના પુત્ર થતા હતા. સમીર સેનના પિતા શંભુ સેન પણ જમાલ સેનના પુત્ર હતા. એ રીતે દિલીપ સેન-સમીર સેનની જોડી કાકા-ભત્રીજાની જોડી હતી.
જમાલ સેન વિષેની માહિતીરૂપે જે ગણો એ એક નલિન શાહનો લેખ જ ઉપલબ્ધ હોય, અને હવે કશું નવું મળવાની કે લખાવાની સંભાવના નહીંવત્ હોય ત્યારે એક એવી ઘટના બની કે........
**** **** ****

ચારેક વર્ષ અગાઉ અમેરિકાસ્થિત હાસ્યલેખક હરનીશ જાની વડોદરા આવ્યા હતા. તેમનું રોકાણ એક દિવસનું જ હતું અને અમને એકબીજાને મળવાની બહુ ઈચ્છા હતી. તેઓ તેમના એક મિત્ર ડૉ. યોગેશ પુરોહીતને ત્યાં ઉતર્યા હતા. અમે તેમને યોગેશભાઈને ત્યાં મળવા ગયા. એ મુલાકાત અપેક્ષા મુજબ બહુ આનંદદાયક રહી, પણ એ નિમિત્તે યોગેશભાઈ સાથે થયેલો પરિચય વધુ ગાઢ બન્યો. ભરુચની જે.પી. આર્ટ્સ એન્ડ સાયન્‍સ કૉલેજમાં અધ્યાપનકાર્ય કરાવી ચૂકેલા ડો. યોગેશભાઈ અને જી.એન.એફ.સી. લાયબ્રેરીમાં લાયબ્રેરીયન તરીકે ફરજ બજાવતાં તેમનાં પત્ની ગીતાબહેન નિવૃત્તિ પછી વડોદરામાં સ્થાયી થયા હતા. ફોન-રૂબરૂ મુલાકાતો નિયમીતપણે થતી રહી એમ અમને પરસ્પરની રુચિનો ખ્યાલ આવતો ગયો. અમારી રુચિમાં જૂનું ફિલ્મસંગીત લઘુત્તમ સાધારણ અવયવ હતું.
એક વાર તેઓ બન્ને મારે ઘેર આવ્યાં હતાં. વાતવાતમાં યોગેશભાઈએ શમા પરવાનાનું સુરૈયા-રફીએ ગાયેલું અદભુત ગીત બેકરાર હૈ કોઈ સાંભળ્યે વરસો થઈ ગયાં હોવાનું જણાવ્યું. મેં તરત જ યુ ટ્યુબ પર એ ગીત શોધીને એમને સંભળાવ્યું. તેઓ સાથેસાથે ગણગણી રહ્યા હતા.

એ ગીત પત્યું અને અચાનક એમને કશું યાદ આવ્યું હોય એમ બોલ્યા, જમાલ સેન વિષે જાણો છો?’ મેં કહ્યું, બિલકુલ. દાયરા’, શૌકીયાં’, અમર શહીદ’….’ તેમણે કહ્યું, હા. બરાબર. એ જમાલ સેન સાથે હું થોડો સમય પરિચયમાં હતો!
આ સાંભળીને ક્ષણિક સ્તબ્ધ થઈ જવાય! જમાલ સેન વિષેની માહિતી પર લગભગ પૂર્ણવિરામ મૂકાઈ ગયું હોય ત્યાં અણધાર્યા આવા એક મિત્ર આમ જણાવે ત્યારે શી સ્થિતિ થાય! મારી પણ એવી જ હાલત થઈ. શું પૂછવું, ક્યાંથી શરૂઆત કરવી એ જ ન સમજાય, કેમ કે, ખરો આનંદ એ રોમાંચનો હતો. જો કે, યોગેશભાઈએ બહુ સ્પષ્ટ રીતે જણાવ્યું, એક ચોક્કસ સમયગાળામાં અમે પરિચયમાં આવેલા. એ પછી અમારો સંપર્ક કપાઈ ગયેલો. મારે મન આ વાતનું બહુ મહત્ત્વ નહોતું. જમાલ સેનને હાલતાચાલતા જોયા હોય એવી વ્યક્તિ મારી સામે બેઠી હતી એ જ વાત અગત્યની હતી.
એ પછી તેમને મેં આગ્રહપૂર્વક જમાલ સેન સાથેની એ મર્યાદિત સ્મૃતિઓ લખવા જણાવ્યું. તેમણે પણ મારા અનુરોધને માન આપીને એ સ્મૃતિઓ કાગળ પર ઉતારી. ડૉ. યોગેશ પુરોહિતે લખેલો એ લેખ અહીં વાંચી શકાશે. ત્યાં સુધી આ પોસ્ટમાં મૂકેલાં તેમજ એ ફિલ્મોનાં અન્ય ગીતો સાંભળવા તેમજ લેખો વાંચવા વિનંતી. 

(પૂરક માહિતી: હરીશ રઘુવંશી, નલિન શાહ) 
(તમામ તસવીરો, ગીતો નેટ પરથી)