Thursday, June 22, 2017

પીછા કરો.....(૧)


આ પોસ્ટ હકીકતમાં એક મહિના અગાઉ મૂકવાની હતી. જેમ્સ બોન્ડની ભૂમિકા ભજવનાર પ્રિય અભિનેતા રોજર મૂર 23 મે, 2017ના રોજ અવસાન પામ્યા એ તેનું નિમિત્ત હતું. પણ એમ થઈ શક્યું નહી. યોગાનુયોગે તેમની પ્રથમ માસિક પુણ્યતિથીની નજીકમાં તે મૂકાઈ રહી છે એનો પણ આનંદ છે. 
કારચેઝ જેવો શબ્દ હજી અમારા માટે અજાણ્યો હતો ત્યારે કારરેસ શબ્દ વપરાતો, જે મોટે ભાગે અંગ્રેજી ફિલ્મોમાં જોવા મળતી. ખાસ કરીને જેમ્સ બોન્ડની ફિલ્મોમાં કોઈ પણ પ્રકારનાં વાહનોની ચેઝ મુખ્ય આકર્ષણ રહેતું. હવામાં, પાણીમાં, રોડ પર, બરફ પર એમ વિવિધ સ્થળે દુશ્મનોનો પીછો કરતા કે પીછો કરતા દુશ્મનોને ચકમો આપતા બોન્ડનાં દ્રશ્યો અત્યંત રોમાંચપ્રેરક હતાં. આ સિક્વન્સમાં પરિણામ મોટે ભાગે નિશ્ચિત રહેતું અને અંતે બોન્ડનો વિજય થતોઆમ છતાં તેને જોવાની મજા હતી. બોન્ડની ફિલ્મો અમે જોતા થયા એ અરસામાં રોજર મૂર એ ભૂમિકા ભજવતા હતા. તેમણે બોન્ડના પાત્રમાં ઠીકઠીક હળવાશ ઉમેરી હતી. 
Image result for roger moore in car chase
'ફોર યોર આઈઝ ઓન્લી'ની કાર ચેઝમાં જેમ્સ બોન્ડની ભૂમિકામાં  રોજર મૂર 
એંસીના દાયકાની આ વાત છે, જ્યારે ભારતમાં મુખ્યત્વે ફીયાટ અને એમ્બેસેડર જેવી કાર રોડ પર દોડતી જોવા મળતી. આયાતી કાર બહુ બહુ તો મુંબઈમાં દેખા દેતી. મુંબઈ ગયા હોઈએ અને આવી કોઈ કાર રસ્તા પર જોવા મળે તો એ કુતૂહલ રહેતું કે તેમાં કયા ફિલ્મસ્ટાર બિરાજમાન હશે.
નાના હતા ત્યારે મોંએથી ઢ્રરરર અવાજ કાઢીને બે હાથમાં કાલ્પનિક સ્ટીયરીંગ પકડીને કાર ચલાવી હોય એ અલગ વાત હતી. પણ આ ફિલ્મો જોઈ એ સમયે અમારી પાસે સ્કૂટર પણ નહોતું. કાર વસાવવાનું સ્વપ્ન આવ્યું નહોતું. એ ઉપરાંત વિડીયો ગેમનો યુગ હજી આરંભાયો નહોતો, તેથી આપણે પોતે પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે કારચેઝ કરી શકીએ એવા સંજોગો હતા જ નહીં. અમે રહેતા હતા એ મહેમદાવાદમાં, જ્યાં ભણ્યા એ નડીયાદમાં કે નોકરીએ લાગ્યા એ વડોદરામાં અંતર ખાસ દૂર ન હોય તો પગે ચાલી નાખવાની આદત હતી. આવામાં કારચેઝ કરવાનો વિચાર સુદ્ધાં ક્યાંથી આવે?
કાર ભગાવીને પીછો કરવાના પ્રસંગ મારે કુલ બે વખત બન્યા. એ કાર મારી નહોતી કે નહોતો હું એ કાર ચલાવતો. પણ મારા માટે એ બંને પ્રસંગો યાદગાર બની રહ્યા છે. અહીં તેની વાત કરવી છે. 
**** **** ****
અબ કી બાર, લે ચલ પાર.... 
ડિપ્લોમા ઈન કેમિકલ એન્જીનિયરીંગ પાસ કરીને હું 1984માં આઈ.પી.સી.એલ.માં એપ્રેન્ટીસ તરીકે જોડાયો. એક વર્ષની એપ્રેન્ટીસશીપ પછી મારી નોકરી પાકી થઈ. (એમ થવામાં શી મુશ્કેલી પડી તેનું વર્ણન આ પોસ્ટમાં લખ્યું છે. એપ્રેન્ટીસશીપ દરમ્યાન થોડો સમય પ્લાન્ટમાં કામ કર્યા પછી મને હાઈડ્રોકાર્બન એકાઉન્ટીંગ સેલમાં મૂકવામાં આવ્યો. આ વિભાગમાં મુખ્ય કાર્ય વિવિધ પ્રકારની ગણતરીનું હોય છે, જેના માટે એક અઠવાડિયું ફર્સ્ટ શિફ્ટમાં અને એક અઠવાડિયું જનરલ શિફ્ટમાં વારાફરતી આવવું પડતું. સવારે અમે બધી ગણતરી કરીને સ્ટેટસ રિપોર્ટ તૈયાર કરતા, જે હાથે લખવામાં આવતો. ત્યાર પછી સાડા નવે ક્લેરિકલ સ્ટાફ આવે એટલે એ રિપોર્ટ ટાઈપીંગમાં જતો.
સ્ટેનો-કમ-ટાઈપીસ્ટ એવા પી.કે. શિવકુમારની ઓફિસ અને અમારી ઓફિસ વચ્ચે એક પાર્ટીશન જ હતું અને પ્રવેશદ્વાર એક જ હતું. શિવકુમાર તમિળ હતા, પણ તે ખૂબ સારું ગુજરાતી બોલતા. તેમનો બાંધો એકવડો અને ઊંચાઈ ઓછી હોવાથી તેમની ઉમર હતી તેના કરતાં ઓછી દેખાતી. મારી સાથે મારા સીનીયર એમ.બી.રાજપૂત હતા, જે મને તાલીમ આપતા. શરૂઆતમાં સ્ટેટસ રિપોર્ટ તેઓ લખતા હતા, પણ પછી એ કામ મેં શરૂ કર્યું. મારા હાથે લખેલો રિપોર્ટ શિવકુમાર પાસે ટાઈપીંગ માટે ગયો કે તરત જ શિવકુમારે બૂમ પાડીને પૂછ્યું કે આજે રિપોર્ટ કોણે લખ્યો છે. જેણે લખ્યો એણે, પણ એના અક્ષરો બહુ જ મસ્ત છે અને સ્પેલિંગો એકદમ સાચા.
શિવકુમારને લોકો શિવા તરીકે બોલાવતા. રાજપૂત તેને શિવલો પણ કહેતા. હું હજી નવો હતો એટલે શિવકુમારજી કહીને બોલાવતો. તે મને મિસ્ટર કોઠારી કે કોઠારીજી કહીને બોલાવતા.  બહુ ઝડપથી મારી અને શિવકુમાર વચ્ચે મૈત્રી થઈ ગઈ. અમારામાં કશું સામાન્ય નહોતું. આમ છતાં, અમે ઠીક ઠીક નજીક આવ્યા. હું તેમને શિવા કહીને સંબોધતો થઈ ગયો અને તે મને બીરેન કહીને બોલાવવા લાગ્યો. યોગાનુયોગે અમે બંને એક જ વિસ્તારમાં રહેતા હતા, તેથી જનરલ શિફ્ટ હોય ત્યારે અમે બંને બસમાં સાથે બેસતા અને ઉતરીને વાતો કરતાં કરતાં ચાલતા જતાં. તેનું ઘર પહેલું આવતું, તેથી ત્યાં સુધી અમારો સાથ રહેતો અને બાય કહીને અમે છૂટા પડતા. ક્યારેક તે મને પોતાને ઘેર આવવા માટે આગ્રહ કરતો. એકાદ વખત હું ગયો પણ ખરો. તેણે કોમ્પ્લાન બનાવ્યું અને અમે બંનેએ તે પીધું. મને ત્યારે ખબર પડી કે તે એકલો જ રૂમ રાખીને રહે છે. હજી અપરિણીત છે અને તેનાં માતા તેમજ ભાઈનો પરિવાર તમિલનાડુમાં રહે છે.
એક વખત વાતવાતમાં તેણે મને જણાવ્યું કે તેનાં માતાજી આવ્યાં છે. આ જાણીને હું ચાહીને તેમણે મળવા ગયો. માતાજીને હિન્દી બિલકુલ આવડતું નહોતું. તેઓ ફક્ત તામિલ જ બોલી શકતાં. પણ શિવાનો કોઈ મિત્ર આવેલો જાણીને તેઓ રાજી થયાં. તેમણે શિવાના માધ્યમથી મને જાતજાતના સવાલો પૂછ્યા. તેઓ સતત બોલતાં હતાં તેથી હું પૂછતો, એ શું કહે છે?’ શિવો નારાજગીથી બોલ્યો, કઈ નહી. મારી ફરિયાદ કરે છે. મને નવાઈ લાગી. એટલે મેં પૂછ્યું, ફરિયાદ? શાની?’ એટલે શિવો કહે, અલ્યા, જવા દે ને! મારા લગ્નની ફરિયાદ કરે છે.
આ સાંભળીને મને હસવું આવ્યું. થોડી વારમાં મેં વિદાય લીધી ત્યારે તેમણે ઈશારાથી મને પોતાને ગામ આવવા કહ્યું. મેં પણ વિવેક ખાતર હા પાડી. ત્યારે અમારા ત્રણમાંથી કોઈને ખ્યાલ નહોતો કે આ હકીકત બનવાની છે.
**** **** ****
થોડા સમય પછી શિવાએ અમને સૌને સમાચાર આપ્યા કે તેનાં લગ્ન નક્કી થયાં છે. એક દિવસ તે એક તસવીર પણ લઈને આવ્યો, જેમાં બે છોકરીઓ ઊભી હતી. શિવાએ એક પર આંગળી મૂકીને કહ્યું, આની સાથે. અમે બધાએ તેને અભિનંદન આપ્યા અને રાજપૂતે કેટલીક મજાકો પણ કરી. દરમ્યાન મારી એપ્રેન્ટીસશીપનું એક વરસ પૂરું થયું. એ વાતને ચારેક મહિના વીત્યા. શિવાના લગ્નની તારીખ નક્કી થઈ હતી. અને તેણે એ સાથે જ કહ્યું હતું, બીરેનને અને રાજપૂતને હું મારા લગ્નમાં લઈ જવાનો છું.
હું નોકરીમાં હજી સાવ નવો હતો. મારો કન્ફર્મેશન લેટર પણ આવ્યો નહોતો. ઉપરાંત ઘરની બહાર લાંબો પ્રવાસ પણ ખાસ કર્યો નહોતો. મેં ખાસ ઉત્સાહ દેખાડ્યો નહીં. પણ ત્યાં જવાની ટિકિટ બુક કરાવવાનો સમય આવી ગયો. શિવાએ મને કહ્યું, આજે સાંજે આપણે સીધા સ્ટેશને જઈશું અને ટિકિટ રીઝર્વ કરાવી દઈશું. મારા નાં પાડવાનો સવાલ નહોતો.
અમે સ્ટેશને ગયા. મને હજી ખબર નહોતી કે ખરેખર ક્યાં જવાનું હતું. દક્ષિણ ભારતમાં જવાનું હતું એટલી ખબર હતી. દક્ષિણ ભારત એટલે મદ્રાસ એવી જાડી સમજ શિવાએ વેળાસર દૂર કરી દીધી હતી. સ્ટેશને પહોંચ્યા ત્યારે મને આખો કાર્યક્રમ સમજાયો.
અમારે પહેલાં વડોદરાથી મુંબઈ પહોંચવાનું હતું. મુંબઈથી અમારે ટ્રેન પકડવાની હતી, જેમાં અમારે સેલમ ઉતરવાનું હતું. સેલમથી બસમાં મેટ્ટુર પહોંચવાનું હતું, જે શિવાનું ગામ હતું. એ મુજબ સૌથી પહેલી ટિકિટ વડોદરાથી મુંબઈની વડોદરા એક્સપ્રેસની કઢાવી. વડોદરા એક્સપ્રેસ વડોદરાથી રાત્રે સાડા દસ-અગિયારે ઉપડે છે અને સવારે સાડા પાંચ સુધીમાં મુંબઈ ઉતારી દે છે. મુંબઈથી અમારી ટ્રેનનો સમય સાડા આઠ-પોણા નવની આસપાસનો હતો, જે અમારે દાદરથી પકડવાની હતી. એનો અર્થ એ કે અમારી પાસે ત્રણેક કલાકનો સમય હતો, જે પૂરતો હતો. અને અમે વડોદરા એક્સપ્રેસમાં દાદર ઉતરી જઈએ તો તો વધુ પડતો હતો. અમારે એક ચોક્કસ સ્ટેશનનું નામ ધરાવતા ડબ્બામાં બેસવાનું હતું, કેમ કે, એ ટ્રેનમાં અમુક ડબ્બા વચ્ચેના સ્ટેશનેથી છૂટા પાડીને અન્ય કોઈ ટ્રેનમાં જોડાતા હતાં.
એ જ રીતે રિટર્ન ટિકિટ પણ કરાવવાની હતી. સ્વાભાવિક રીતે જ શિવો વધુ રોકાવાનો હતો અને મારે એકલાએ પાછા આવવાનું હતું અને મદ્રાસથી નવજીવન એક્સપ્રેસમાં બેસવાનું હતું.
બીજી બે બાબતો પણ જાણવા મળી. એક તો એ કે રાજપૂતે આવવા માટે હા પાડી હોવા છતાં સંજોગોવશાત તેમનું આવવાનું રદ થયું હતું. બીજું એ કે અમારી સાથે એક અન્ય સહપ્રવાસી જોડાવાના હતાં, જેમનું નામ ઈન્દિરા હતું. તેઓ શિવાના પાડોશી હતાં, અને જે કન્યા સાથે શિવાનું લગ્ન નક્કી થયું હતું એ તેમની સગી બહેનની દીકરી હતી. એટલે કે તેમણે જ આ સંબંધ કરાવ્યો હતો. તેમના માટેનું સંબોધન આપોઆપ ઈન્દિરા આન્ટી નક્કી થઈ ગયું હતું. હું અને શિવો સેલમ ઉતરી જઈએ ત્યાર પછી ઈન્દિરા આન્ટી એ જ ટ્રેનમાં આગળ મદ્રાસ જવાનાં હતાં.
મને ક્ષણભર લાગ્યું કે રાજપૂત નહીં આવે તો હું એકલો પડી જઈશ. પણ નાનપણમાં વાંચેલી રમણલાલ સોનીની સાહસકથાઓ યાદ આવી અને મેં આ અજાણ્યા પ્રદેશની સફર ખેડવાનું નક્કી કરી લીધું. અમારા ત્રણેની તમામ ટિકિટોનું રિઝર્વેશન મળી ગયું. જોતજોતામાં એ દિવસ પણ આવી ગયો.
**** **** ****
ચોક્કસ તારીખ યાદ નથી, પણ 1986નું વર્ષ હતું. રાત્રે અમે રિક્ષામાં વડોદરા સ્ટેશને પહોંચ્યા. મારી પાસે સામાન હતો, પણ શિવા પાસે તેમજ ઈન્દિરા આન્ટી પાસેનો સામાન વધુ હતો. મેં ટ્રેનમાં ખાઈ શકાય એ માટે વડાં તેમજ બીજી એક બે ચીજો લીધી હતી, કેમ કે, મુંબઈથી ટ્રેનની મુસાફરી ઘણી લાંબી- આશરે પાંત્રીસ-છત્રીસ કલાકની- હતી. ઈન્દિરા આન્ટી સાથે શિવાએ પરિચય કરાવ્યો. તેઓ એકદમ હસમુખાં અને વાતોડીયાં હતાં. હવે પછી બે દિવસ સુધી અમે સાથે ને સાથે રહેવાનાં હતાં, તેથી બને એટલા ઝડપથી હળી જઈએ તો સારું એ કારણ હોય કે ગમે એમ, અમે ઝડપથી હળી ગયા.
વડોદરા એક્સપ્રેસમાં અમે ગોઠવાયા. નિયત સમયે ટ્રેન ઉપડી એ સાથે એક લાંબી મુસાફરીનો આરંભ થયો. હવે વહેલી પડે સવાર અને સીધું આવે દાદર- એમ માનીને અમે પોતપોતાની બર્થ પર લંબાવી.
**** **** ****
ટ્રેન ઊભી રહી હોય એમ લાગ્યું એટલે આંખ ખૂલી ગઈ. આમ છતાં એમ ને એમ પડ્યા રહ્યા. પણ ઘણી મિનીટો વીતવા છતાં ટ્રેન ચાલુ ન થઈ. આથી અમને કુતૂહલ થયું અને બેઠા થયા. ટ્રેન કોઈક સ્ટેશને નહીં, પણ વચ્ચે ઊભી રહી હતી. ટ્રેનમાંથી અનેક લોકો નીચે ઉતરેલા હતા. આનો અર્થ એ હતો કે ટ્રેન ઘણા સમયથી અહીં ઊભી રહી હશે. સવારનું અજવાળું થવા લાગ્યું હતું. અમારી પાસે ત્રણેક કલાકની અવધિ હતી, જેમાંથી એકાદ કલાક વીતવા આવ્યો હતો. આમ છતાં અમને નિરાંત હતી, કેમ કે, એક વાર ટ્રેન ઉપડે પછી વધુમાં વધુ અડધા કલાકનો સવાલ હતો. શ્રીલાલ શુકલની વાર્તા અંગદ કા પાંવ મેં ત્યારે વાંચી ન હતી. પણ આજે કહી શકું કે ટ્રેન જૈસે અંગદ કા પાંવ હો ગઈ થી. શું તકલીફ હતી, એ તકલીફ ક્યારે દૂર થશે અને ટ્રેન ક્યારે ઉપડશે એ સવાલોના જવાબ મળતા નહોતા. આમ ને આમ એક કલાકથી વધુ સમય વીત્યો. હવે અમને ચિંતા થવા લાગી. આમ છતાં મનમાં ધરપત હતી કે એક વાર ટ્રેન ઉપડે પછી બહુ વાંધો નહોતો. પણ એ સવારે અંગદનો પગ ઉખાડવાનો નહોતો. હવે અમે જરા ગંભીર બન્યા. પૂછપરછ કરતાં ખબર પડી કે ટ્રેન વસઈ સ્ટેશનની બહાર ક્યાંક ઊભેલી છે. એનો અર્થ એ કે હજી અમે મુંબઈમાં પ્રવેશ જ કર્યો હતો. હવે આ ઘડીએ ટ્રેન ઉપડે તો પણ તે અમને દાદર આવતી ટ્રેનના સમયની આસપાસ જ પહોંચાડે એવી જાડી ગણતરી અમે કરી. આ નિર્ણાયક ઘડી હતી. એવી પણ શક્યતા હતી કે અમે લોકો સામાન લઈને ટ્રેનમાંથી નીચે ઊતરીએ અને એ જ ઘડીએ ટ્રેન ચાલુ થાય. આમ થાય તો પણ સમય જાળવવો મુશ્કેલ હતો એમ અમને લાગ્યું. અમે નક્કી કરી લીધું કે સામાન લઈને ઉતરી જઈએ અને દાદર સુધીની ટેક્સી લઈ લઈએ. ત્યારે અમને ખબર નહોતી કે વસઈથી એમ દાદર સુધીની ટેક્સી મળે નહી.
અમે સામાન સાથે નીચે ઉતરી ગયા. પાટે પાટે ચાલતાં સ્ટેશને પહોંચ્યા. પ્લેટફોર્મનો દાદરો ચડીને સ્ટેશનની બહાર નીકળ્યા. ત્યાં સુધીમાં સહેજ સ્થૂળકાય એવાં ઈન્દિરા આન્ટી હાંફી ગયાં હતાં. સ્ટેશનની બહાર નીકળીને અમે જોયું તો એક પણ ટેક્સી નજરે પડી નહીં. બધી રીક્ષાઓ જ ઊભેલી હતી. અમે ઉતાવળે એક રીક્ષાવાળાને પૂછપરછ કરી. તેણે જણાવ્યું કે ટેક્સી તો બોરીવલીથી જ મળશે. વસઈથી બોરીવલી સુધી અમારે રીક્ષામાં જ જવું પડશે. અમારી પાસે છૂટકો નહોતો. અમે રીક્ષા કરી. તેમાં ફટાફટ સામાન ગોઠવ્યો અને રીક્ષાવાળાને તરત જ રીક્ષા ઉપાડવા કહ્યું. ચાલુ રીક્ષાએ તેને પરિસ્થિતિ સમજાવી અને શક્ય એટલી ઝડપે ભગાવવા કહ્યું. ગમે એટલી ઝડપે ભગાવે, પણ રીક્ષાની ગતિની એક મર્યાદા હોય. વસઈથી બોરીવલી ત્રીસેક કી.મી. હશે. એ રસ્તો રેલ સમાંતર નહોતો, પણ પર્વતીય હતો. જાણે કોઈ જુદા જ મહારાષ્ટ્રમાં આવી પહોંચ્યા હોઈએ એમ જ લાગે. પણ એ સુંદર સવાર અને પ્રકૃતિને માણવાની અમારી માનસિકતા નહોતી. અમારા સૌની નજર વારેવારે ઘડીયાળ પર જતી, કેમ જાણે એમ કરવાથી સમય પાછો ઠેલાવાનો ન હોય! જેમ્સ બોન્ડે ઓક્ટોપસી ફિલ્મમાં રીક્ષાની ચેઝ કરી હતી. અમારામાં ફરક એટલો હતો કે અમારી પાછળ ગુંડાઓ નહોતા પડ્યા. નહીંતર અમારી ગતિ એવી જ હતી.
Image result for rickshaw chase in octopussy
'ઓક્ટોપસી'ની રીક્ષાચેઝ 
રીક્ષાવાળાએ પણ અમારી તકલીફ સમજીને બનતો પ્રયત્ન કર્યો હતો. તેને પરિણામે જોતજોતાંમાં બોરીવલી આવી પહોંચ્યું. હવે સમય પણ ઓછો રહ્યો હતો. અને હજી અમારે અહીંથી ટેક્સી પકડીને ત્રીસેક કી.મી. કાપવાના હતા. અને આ ત્રીસ કી.મી. મુંબઈના ખરેખરા ટ્રાફિકમાં કાપવાના હતા. રીક્ષાનું ભાડું ચૂકવીને અમે તેનો આભાર માન્યો. સામાન ઉતાર્યો અને ફટાફટ એક ટેક્સી રોકી. ટેક્સીવાળાને હકીકત જણાવી. ટેક્સીવાળો મામલો પામી ગયો. તેણે ઘડીયાળમાં જોયું. પછી બોલ્યો, આઠ વાગ્યે ટ્રાફિક સિગ્નલ શરૂ થઈ જાય છે. અત્યારે સાડા સાત વાગી ગયા છે. આ અડધા કલાકમાં હું બને એટલી ઝડપ કરીને કવર કરવા ટ્રાય કરું છું. કેમ કે, ટ્રાફિક સિગ્નલ શરૂ થઈ જાય તો આપણા હાથમાં વાત રહે નહીં.
આ સાંભળીને અમને ફાળ પડી. ઝડપ કરવામાં ટ્રાફિક સિગ્નલને અમે સાવ ભૂલી ગયા હતા. અમે બને એટલી ત્વરાથી ગોઠવાયા. શિવો ડ્રાઈવરની બાજુમાં ગોઠવાયો. હું અને ઈન્દિરા આન્ટી પાછલી સીટ પર બેઠાં. ડ્રાઈવરે ટેક્સી શરૂ કરી અને તરત જ ગતિ પકડી. અમે એવાં ડઘાઈ ગયેલાં હતાં કે એકબીજા સાથે કશી વાત કરવાનું જ સૂઝતું નહોતું. ટેક્સી ડ્રાઈવરનો ચહેરો યાદ નથી, પણ તે સફેદ ગણવેશધારી હતો. એકદમ સ્વસ્થતાપૂર્વક, જરાય હાંફળોફાંફળો થયા વિના તે ટેક્સી ભગાવતો હતો. તેણે કહ્યું હતું એટલે અમે વારેવારે જોઈ રહ્યા હતા કે આઠ વાગવામાં હજી કેટલી મિનીટ બાકી છે. સદનસીબે એ નેશનલ હાઈવે હતો, તેથી પૂરઝડપે ટેક્સી ભગાવી શકાતી હતી. 
પાછળ બેઠે બેઠે જેમ્સ બોન્ડની એકે ફિલ્મ યાદ નહોતી આવતી. એ વખતે એક જ વાત મનમાં આવતી હતી કે દાદરની ટ્રેન ચૂકી ગયા તો? આ કઈ નજીક જવાનું નહોતું. છેક સેલમ અને મદ્રાસ પહોંચવાનું હતું. ત્યાં જતી ટ્રેનોની સંખ્યા એટલી બધી ન હોય. કોને ખબર, આજે ચૂકી જઈએ તો સીધી કાલે જ મળે કદાચ. અને ત્યાં શિવાના લગ્નની તારીખનું શું? તેણે એ મુજબ દિવસો ગણીને કાર્યક્રમ નક્કી કર્યો હોય. વિચારોની આવી હારમાળા દરિયાની લહેરોની જેમ મનમાં આવજા કરતી હતી, પણ તેનો વિચાર કરવાનો ખાસ અર્થ નહોતો, કેમ કે, નજર તો સામેના રોડ પર જ હતી.


આખરે આઠ વાગ્યા. ત્યાં સુધીમાં અમે ખાસું અંતર કાપી લીધું હતું. આમ છતાં, હજી દાદર પહોંચવાનું બાકી હતું. ટેક્સી ડ્રાયવર એકાગ્રતાથી ટેક્સી હંકારી રહ્યો હતો. તેણે નક્કી કરી લીધું હશે કે ટ્રાફિક સિગ્નલ ન નડે તો સમયસર દાદર પહોંચાડી દેવાશે. આમ ને આમ, માહિમ અને માટુંગા વટાવ્યાં ત્યારે અમારા જીવમાં જીવ આવ્યો કે જે થાય એ, પણ ટ્રેન મળે એ શક્યતા છે ખરી. જોતજોતાંમાં અમે દાદર સ્ટેશન આવી પહોંચ્યાં. અમે ઘડીયાળ જોયું તો ટ્રેન આવવામાં હજી દસ બાર મિનીટ બાકી હતી. ય્યેએએ, તુમને કર દિખાયા... એવું આ લખતાં અનુભવાય છે, પણ ત્યારે એવા કોઈ હોશકોશ નહોતા. ટેક્સીનું ભાડું અમે ફટાફટ ચૂકવ્યું અને ડ્રાઈવરનો ખાસ આભાર માન્યો. ટેક્સીમાંથી ઉતરીને અમે એક કુલી કરી લીધો, જેણે સામાન ઉઠાવી લીધો. દાદર ચડીને વચ્ચેના કોઈ પ્લેટફોર્મ પર અમારે જવાનું હતું. પણ ત્યાં ઉતર્યા પછી નવો પડકાર ઊભો જ હતો.
અમારે જે ડબ્બામાં બેસવાનું હતું એ ક્યાં આવે છે એ શોધવું કપરું હતું. એ કોઈને પૂછી શકાય એટલો સમય રહ્યો જ નહોતો. અમે દાદર ઉતરીને પ્લેટફોર્મ પર પહોંચ્યાં કે તરત ટ્રેન આવી ગઈ. આ હદે સમયસર આવતી ટ્રેન આશ્ચર્ય અને ક્યારેક આઘાત પણ આપી શકે છે. ટ્રેન બરાબર ઊભી રહી. અમારી સામે જે ડબ્બો દેખાયો એમાં એક ટી.ટી.ઈ. નજરે પડ્યા. અમે તેમને અમારા ડબ્બા વિષે પૂછ્યું. તેમણે કહ્યું, આ જ છે. આ સાંભળીને કાન પર વિશ્વાસ પડતો નહોતો. કુલીની સહાયથી અમે સામાન ચડાવ્યો. એ ડબ્બામાં અમારી બેઠકો શોધી અને ગોઠવાયા. કુલીનો પણ આભાર માનીને તેને પૈસા ચૂકવ્યા. એ સાથે જ ટ્રેનની સીટી વાગી. હવે પછી અમારી મુસાફરી આ જ ડબ્બામાં, અને સાવ નિરાંતની હતી. એક ધક્કા સાથે ટ્રેન ઉપડી. એ સાથે જ અમે અનુભવેલી દિલધડક ચેઝ કાયમ માટે સ્મૃતિનું પાનું બનીને મગજમાં સંઘરાઈ ગઈ.
(બીજી ચેઝની વાત હવે પછી)

(નોંધ: પ્રથમ બંને તસવીરો નેટ પરથી|પેપર કોલાજ: બીરેન કોઠારી) 

Monday, June 12, 2017

સાતમી વર્ષગાંઠે: 'જાતક'ની ચાનકકથા


જાતકનો સંબંધ કાગળ, શાહી, કાચ, રંગ, રસાયણ, લોખંડ, દવા વગેરે સાથે થશે. જન્મકુંડળીના પાછલા પાને લખવામાં આવતા બે-ત્રણ પાનાના ફળાદેશમાં આવું એકાદ વાક્ય અવશ્ય હોવાનું જ. મારા જન્માક્ષરમાં પણ એમ છે. પણ આ વાંચીને મને રમૂજથી વિશેષ કોઈ ભાવ આવ્યો નથી. જો કે, આજે હવે આ વાક્યનો અર્થ બરાબર ઉઘડે છે.
કેમિકલ એંજિનિયરીંગનો ડિપ્લોમા લીધા પછી પેટ્રોકેમિકલ ઉદ્યોગમાં બાવીસ વરસની નોકરી- એ થયો રસાયણ સાથેનો સંબંધ. આવડા મોટા પેટ્રોકેમિકલ સંકુલમાં લોખંડ, કાચ વગેરે હોય એ સમજાય એવું છે. આ નોકરી દરમ્યાન વચ્ચે એક-સવા વરસ વડોદરાની ફેકલ્ટી ઓફ ફાઈન આર્ટસમાં અભ્યાસ- જે પૂરો થઈ ન શક્યો. પણ આ થયો રંગ સાથેનો સંબંધ. અને બાવીસ વરસની નોકરી પછી કારકિર્દી તરીકે લેખન- એ થયો કાગળ અને શાહી સાથેનો સંબંધ. મારી કુંડળીમાં લખેલા ફળાદેશને સાચો પાડવા માટે જ આ તખ્તો ગોઠવાયો હશે એમ લાગે છે.
મઝાની વાત એ છે કે આ ફળાદેશ મારી ઉંમરના એ તબક્કે લખાયો હશે કે જ્યારે મારો ચહેરો મારા પપ્પા જેવો છે કે મમ્મી જેવો એ પણ નક્કી નહીં થયું હોય. સામાન્યપણે કિશોરાવસ્થામાં કે યુવાવસ્થામાં અમુક પ્રકારનું વલણ કે ઝોક જોવા મળતું હોય છે- સર્જનાત્મક બાબતો માટે ખાસ.
હું શાળામાં ભણતો હતો ત્યારે સાહિત્ય તરફ એવો વિશેષ ઝુકાવ નહોતો, પણ પાઉલભાઈ જેવા શિક્ષકને કારણે ગુજરાતી ભાષા પ્રત્યે, સાહિત્ય પ્રત્યે એક આકર્ષણ થયેલું. આગળ જતાં હનીફ સાહિલ જેવા જીવવિજ્ઞાન ભણાવતા શિક્ષક, જે મૂળે ગઝલકાર હતા તેમણે અમારી સમજણને સંકોરી. આમ છતાં, અમારો મુખ્ય ઉપક્રમ ભાવક બનવા તરફનો હતો. લેખન કરીશું એવું મનમાં જરાય નહોતું.
મહેમદાવાદની અમારી શેઠ જે.એચ.સોનાવાલા હાઈસ્કૂલમાં બીજા એક શિક્ષક દીનાનાથ વ્યાસ હતા, જે જનસત્તા સાથે સંકળાયેલા હતા. તેઓ કવિતાઓ લખતા. મેં અને મિત્ર વિપુલ રાવલે પહેલવહેલી વાર કશું ગાંડુઘેલું લખ્યું ત્યારે અમે કદાચ અગિયારમા કે બારમા ધોરણમાં હોઈશું. જે લખ્યું છે એ કેવું કહેવાય એની સમજણ નહોતી એટલે અમે પાઉલભાઈ સાહેબ દ્વારા એ લખાણ વ્યાસસાહેબને મોકલ્યું. વ્યાસસાહેબે એ વાંચીને પોતાના ગરબડીયા અક્ષરોમાં ટીપ્પણી કરી હતી. વિપુલે એક નવલિકા લખી હતી, જે એક દૂજે કે લિયેની જેમ કરુણાંત હતી. મેં એક કટાક્ષિકા લખી હતી. વ્યાસસાહેબે સૂચવ્યું હતું કે ચાનકકથા તરીકે એ ચાલે એવી છે.  
રંગતરંગમાં ત્યારે ચાનકકથા નામનો વિભાગ આવતો હતો, જેમાં વાચકો દ્વારા મોકલેલી કટાક્ષિકાઓ પ્રકાશિત થતી હતી. કોઈ સામાયિકમાં શી રીતે કૃતિ મોકલાય એ ખબર નહોતી. આમ છતાં, હિમ્મત કરીને મેં રંગતરંગમાં એ મોકલી. મારા આશ્ચર્ય વચ્ચે તેની સ્વીકૃતિનો જવાબ આવ્યો અને યોગ્ય સમયે તે પ્રકાશિત કરાશે એમ જણાવાયું.
ત્યાર પછી એક દિવસ મહેમદાવાદના મિત્ર ઐયુબ વોરાએ મને કહ્યું, મારે હવે રંગતરંગ વાંચવાનું બંધ કરવું પડશે. મને આ પહેલી સમજાઈ નહીં. મેં પૂછ્યું, એમ કેમ?’ ઐયુબ નાટકો સાથે સંકળાયેલો હતો. એટલે તેણે ત્રીજી દિશામાં જોઈને કહ્યું, તારી વાર્તા છપાઈ છે. મારા રોમાંચનો પાર ન રહ્યો. છૂટા પડ્યા પછી મેં વહેલી તકે રંગતરંગનો અંક મેળવી લીધો. થોડા સમયમાં કાર્યાલય તરફથી પણ મને અંક, ઓફ પ્રિન્ટ અને અગિયાર રૂપિયાનો પુરસ્કાર પણ મળ્યા.
અંકનું મુખપૃષ્ઠ
ત્યાર પછી પણ મારી સર્જકતાનો ધોધ ફૂટી ન નીકળ્યો. પણ થોડું સમજાયું કે મારો ઝોક વ્યંગ્યાત્મક લખાણ તરફ વધુ છે. એ અરસામાં વિનોદ ભટ્ટના પુસ્તકો ઘણા વાંચ્યા હતા એટલે તેમની શૈલીની અસર પણ હોય. ત્યાર પછી પણ સમયાંતરે મેં બે ચાનકકથાઓ મોકલી હતી, જે રંગતરંગમાં પ્રકાશિત થઈ હતી.
એ વખતે હું અને ઉર્વીશ મજાક કરતા અને કહેતા કે આપણે બીજાના નામે પત્રો રંગતરંગને મોકલીએ અને એમાં લખીએ કે – તંત્રીશ્રી, બીરેન કોઠારીની ચાનકકથાઓ રંગ જમાવે છે. તે વધુ ને વધુ પ્રસિદ્ધ કરવા વિનંતી. જો કે, આ વાત ત્યારે પણ અમે મજાકમાં કરતાં હતા એટલે એ કરવાનો કોઈ ઈરાદો નહોતો.
પણ આજે આ બધું યાદ કરવાનું કારણ? કારણ છે.
**** **** ****
આજે સવારે સુરતથી હરીશ રઘુવંશીએ મેલ દ્વારા જણાવ્યું કે આજે મારા બ્લોગની સાતમી વર્ષગાંઠ છે. છ વર્ષ અગાઉ આ જ દિવસે પેલેટના નામથી મારા બ્લોગલેખનનો આરંભ થયો હતો. છ વર્ષમાં આ પોસ્ટ સિવાય કુલ 188 પોસ્ટ લખાઈ છે અને આ સફર એકદમ આનંદદાયી બની રહી છે.
બ્લોગ થકી અનેક નવા પરિચયો થતાં રહ્યા છે, અનેક રસના વિષયોનું ખેડાણ પણ થતું રહ્યું છે. અનેક મિત્રોનાં લખાણ અહીં મૂકી શકાયાં છે. આ સફરમાં જોડાનાર અનેક મિત્રોનો હું હ્રદયપૂર્વક આભાર માનું છું.
આ સાતમી વર્ષગાંઠે માત્ર એક સેમ્પલ તરીકે રંગતરંગમાં પ્રકાશિત મારી એક ચાનકકથા અહીં મૂકું છું.
1 માર્ચ, 87થી 14 માર્ચ, 87ના અંકમાં તે પ્રકાશિત થઈ હતી. અલબત્ત, આ મારી બીજી ચાનકકથા છે. પહેલી ચાનકકથાવાળો અંક હાથવગો નથી. અને ત્રીજી ચાનકકથા 1 ઓગસ્ટ, 88 થી 14 ઓગસ્ટ, 88ના અંકમાં પ્રકાશિત થઈ હતી.
એટલી સ્પષ્ટતા કે આ કથા દ્વારા હું ભવિષ્યમાં લેખક બનવાનો છું એવો વહેમ મનમાં સહેજ પણ નહોતો, પણ એક ગાંડાઘેલા સાહસ તરીકે જ આ કથા લખી હતી, તેથી તેને એ રીતે જ વાંચવી. (મૂળ પાનાની ઈમેજની નીચે આ વાર્તા પણ ટાઈપ કરીને મૂકેલી છે, જેથી ઈમેજમાં તે વાંચી ન શકાય તો નીચે વાંચવામાં સરળતા રહે.) 
**** **** ****





**** **** ****
એક અનોખી ડોશીની વાત

-બીરેન કોઠારી

અને જ્યારે વિક્રમે ઝાડ પર લટકાતા વેતાળને નીચે ઉતારી, ખભે ઊંચકીને ચાલવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે વેતાળે હંમેશ મુજબ ટાઈમ પાસ કરવા માટે વાર્તા ચાલુ કરી.
“વિક્રમ, આ એક સત્યઘટના છે, અને હજુ થોડા મહિનાઓ પહેલાંની જ છે. તો સાંભળ.
“તે દિવસે કાચબો અને ગોકળગાય બંને લગભગ ઝઘડી જ પડ્યાં. તેઓ એકબીજાને કહેતાં હતાં કે હું તારાથી પણ ધીમું ચાલું છું. તેમનો ઝઘડો જોઈ બીજાં પ્રાણીઓથી રહેવાયું નહીં અને તેમણે વિચાર્યું કે બેમાંથી કોણ ધીમું ચાલે છે, તે તો કોમ્પિટિશન રાખીએ તો જ ખબર પડે. આ વિચાર આવતાની સાથે જ બધાંએ કોમ્પિટિશનની જાહેરાત કરી દીધી. અને બેમાંથી જે વિનિંગ પોઈન્ટ પર મોડું પહોંચે, તે રેસ જીત્યું કહેવાય, તે મુજબનો નિયમ પણ ઘડી કાઢ્યો. કુલ રસ્તો ઘણો લાંબો હતો, તેથી બહારની બીજી કોઈ એજન્સીની મદદ પણ લઈ શકાય તેવું નક્કી થયું. (સ્લો વોકિંગમાં કોની મદદની જરૂર પડે વળી? તે હિસાબે)
સ્ટાર્ટનો આદેશ મળતાંની સાથે જ કાચબો અને ગોકળગાએ ચાલવાનું શરૂ કર્યું. થોડીક વારમાં તો કાચબો દેખાતો બંધ થઈ ગયો. બધાં સમજી ગયાં કે આ તો વન સાઈડ ગેઈમ થઈ ગઈ. ગોકળગાયને વળી કોણ હરાવી શકે? ગોકળગાય જીતવાના મૂડમાં જ આગળ વધી. આખરે પાંચેક કલાક બાદ તે ફિનિશના પોઈન્ટ પર પહોંચી, ત્યારે તેણે જોયું કે બધાં પ્રાણીઓ ફૂલહાર, કેમેરા વગેરે લઈને ઊભાં હતાં. પરંતુ ગોકળગાય આવી પહોંચી ત્યારે ન તો કોઈએ તેને હાર પહેરાવ્યો કે ન તો ફ્લેશના ઝબકારા કર્યા. કારણ સ્પષ્ટ હતું- હજી કાચબો આવ્યો ન હતો.
ગોકળગાયનું મોં પડી ગયું.
એકાદ કલાક બાદ કાચબાભાઈ દેખાયા. તેમના આવતાંની સાથે જ બધાએ તેમના ગળામાં હાર પહેરાવ્યા. ફ્લેશલાઈટો ઝબકી ઉઠી અને તેનો ઈન્ટરવ્યૂ પણ લેવાયો. તેમાં ફક્ત એક જ સવાલ પૂછવામાં આવ્યો કે આપે આ સિદ્ધિ કેવી રીતે મેળવી?’ જવાબમાં કાચબાભાઈએ કહ્યું કે મારી સિદ્ધિનો બધો યશ એક સો તેંતાળીસ વર્ષની એક યુવતીને ફાળે જાય છે, જેની પ્રેરણાએ મને અહીં સુધી આ રીતે પહોંચાડ્યો.”
આટલું કહીને વેતાળ અટકી ગયો, અને તેણે પ્રશ્ન કર્યો, “તો બોલ, વિક્રમ, આ એક સો તેંતાળીસ વર્ષની યુવતીનું નામ શું? અને તે હજી કેમ ડોશી નથી થઈ?”
વિક્રમ જાણે આ સવાલની રાહ જોતો હોય તેમ તરત જ બોલી ઉઠ્યો, “પ્રથમ તો તે યુવતી (?)એક સો તેંતાળીસ વર્ષની હોવા છતાં નખરાં દિવસે દિવસે વધારે છે અને મોડર્ન દેખાવાનો ડોળ કરે છે. તેથી તેને ડોશી ન કહી શકાય. હવે રહી નામની વાત. તું પણ સમજી ગયો હોઈશ, પણ તે છતાં તેં મને પ્રશ્ન કર્યો, તેથી તારે જવાબ સાંભળવો જ પડશે. તે યુવતી (?)નું નામ છે ભારતીય રેલવે!
અને પછીની વાત તો બધા જ જાણે છે. જેવું વિક્રમે બોલવાનું બંધ કર્યું કે તરત જ વેતાળ ઊડી ગયો. 
**** **** ***

Sunday, April 30, 2017

એક્સ-રે નથી, આ છબી જ છે.


- ઉત્પલ ભટ્ટ
(અમદાવાદના મિત્ર ઉત્પલ ભટ્ટનો આ વખતે એક નવીન વિષયનો અહેવાલ.) 

૨૦૧૧ થી શરૂ કરેલા 'પ્રોજેક્ટ યુનિફોર્મ' અને ત્યાર પછી શરૂ થયેલા 'સેનીટરી નેપકીન્સ પ્રોજેક્ટ'ને ગામવાસીઓ દ્વારા સુંદર પ્રતિસાદ મળ્યો. તેને પગલે ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારોની મહિલાઓ સ્વરોજગાર મેળવી શકે તે માટે નવી પ્રવૃત્તિઓ કરવાનો ઉત્સાહ જાગ્યો છે. ગુજરાત સરકારની ખાતર કંપની જી.એન.એફ.સી. દ્વારા યુરિયા ખાતરને 'નીમ કોટિંગ' કરવા માટે 'નીમ પ્રોજેક્ટ' શરૂ કરાયો છેજેમાં આદિવાસી મહિલાઓ દ્વારા લીંબોળી ભેગી કરાવીને સરકાર રોકડા ચૂકવીને ખરીદી કરે છે. ભેગી થયેલી લીંબોળીનું તેલ કાઢીને તેનો ઉપયોગ યુરિયાને નીમ કોટિંગ કરવામાં થાય છે. એમ કરતાં વધેલા તેલમાંથી લીંબોળીનું તેલ, લીમડા સાબુ, હેન્ડ વોશ, ફેસ વોશ, મોસ્કીટો રેપેલન્ટ વગેરે બનાવવામાં આવે છે.

'નીમ પ્રોજેક્ટ' અંતર્ગત એપ્રિલ ૧૭ થી ૨૧ દરમ્યાન દક્ષિણ ગુજરાતના વિવિધ ગામડાઓની મુલાકાત લેવાનો મોકો મળ્યો. મારું કામ આદિવાસી મહિલાઓમાં લીંબોળી એકત્રીકરણના પ્રચાર-પ્રસારનું હતું. ગામડાઓમાં 'નેટવર્ક' બનાવવા વખતે ગુજરાત વિદ્યાપીઠની કેટલીક વિદ્યાર્થીનીઓની મદદ લીધી. ગુ.વિ. માં લગભગ ૭૦% વિદ્યાર્થીઓ આદિવાસી વિસ્તારોમાંથી ભણવા આવે છે. આ પ્રવાસ દરમ્યાન બને એટલા વધુ ગામોની મુલાકાત લઇ શકાય એટલા માટે રોજ સવારે થી રાત્રે ૧૧ સુધી પ્રવાસ ખેડવાનું નક્કી કર્યું.
**** **** ****

આ પ્રવાસ નેત્રંગ પાસેના વાલિયા ગામથી શરૂ થયો. ત્યાં પાણી સંચય સમિતિઓની મુલાકાત લીધી. અને નેત્રંગ તરફ આગળ વધ્યા. નેત્રંગમાં 'આગાખાન ફાઉન્ડેશન' અને 'રિલાયન્સ ફાઉન્ડેશન'ની સમાજ કલ્યાણના કાર્યોમાં સારી એવી હાજરી છે. આ બંને સંસ્થાઓમાં વિવિધ ખેડૂત સંગઠનોની મુલાકાત લીધી. સાંજે માંડવી તરફ આગળ વધ્યા. પ્રથમ દિવસે આદિવાસી મહિલાઓનો ખાસ ભેટો થયો નહોતો. રાતવાસો માંડવીમાં કરવાનો હતો. માંડવી પહોંચ્યા અને તેમાં આવેલા એક માત્ર ગેસ્ટહાઉસના હાલહવાલ જોઇને ત્યાં રહેવાની ઇચ્છા મરી પરવારી. રાતવાસો ક્યાં કરવો તેનો વિકટ પ્રશ્ન ઉભો થયો.

આનો રસ્તો કાઢવા માટેનો વિચાર કરતાં માંડવી પાસેના પીપલવાડા ગામે રહેતી અને ગુ.વિ.ની ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીની અકુલા યાદ આવી. તેને ફોન જોડ્યો અને રાતવાસો ક્યાં કરી શકાય તે પૂછ્યું. એણે પળનોય વિચાર કર્યા વિના કીધું કે મારા ઘેર આવી જાઓ. મારી પાસે એની વાત માનવા સિવાય બીજો વિકલ્પ હતો નહિ. એનો ભાઇ થોડી  વારમાં બાઇક લઇને આવી ગયો. બાઈકની પાછળ બેસીને હું પીપલવાડા પહોંચ્યો. અકુલાના ઘરમાં પગ મૂકતાં  ઘરની સાચી પરિસ્થિતિ સમજાઈ ગઈ. કાચું-પાકું છાપરાનું ઘર, ઘરમાં બારસાખ બેસાડી હતી, પરંતુ તેમાં બારી-બારણા નહોતા લગાવી શકાયા, ફરસ પર ટાઇલ્સ નહિ, કહેવાતા દીવાનખંડમાં ફર્નિચરના નામે જુદા જુદા રંગની બે પ્લાસ્ટિકની ખુરશીઓ. ઘરમાં રેડિયો, ટી.વી. હજુ પ્રવેશી નથી શક્યા. બારણા નથી તેેેેથી ચોરાઈ જાય તો ? એમ જ માનવુું નેેે!સાદો નાનો મોબાઇલ ખરોપણ બેલેન્સ વિનાનો.  પ્રથમ વખત મળી રહ્યો હોવા છતાં ઘરના તમામ સભ્યોએ ભાવભીનો આવકાર આપ્યો. ઘરના સભ્યોમાં અકુલા અને એની મોટી બહેન એલિસાએક નાનો ભાઇ અને ખેડૂત મા-બાપ હતાં. પહોંંચ્યા ત્યારે જમવાનો સમય થઇ ગયો હતો. એલિસા અને અકુલા રસોડામાં રસોઇ બનાવી રહ્યા હતા. મેં રસોડામાં આંટો માર્યો. અને અજબ કૌતુક જોયું. શાળામાં ભણતી વખતે 'હાંલ્લા કુસ્તી કરેએવો રૂઢિપ્રયોગ ભણવામાં આવેલો. પણ એ કુસ્તી કેવી હોય એની કલ્પના કદી નહીં આવેલી. એ તો વાર્તામાં જ હોય, એમ ધારીને. પણ આજે મારી નજર સામે એ દૃશ્ય જોયું. 
રસોડામાં સગડી અને ગેસ સિવાય બીજું કશું નહોતું. હિસાબે રસોડામાં ખૂબ જગ્યા હતી. થોડીક કોરી રોટલીઓ અને કાંદાનું શાક બની રહ્યાં હતાં. શું કહેવું કે કરવું એ જ ન સમજાયું. થોડી વારમાં એ તૈયાર થઈ ગયું. પ્રેમથી એ થાળીમાં પીરસાયું. આ ભોજન સ્વાદિષ્ટ જ લાગે અને જેટલું મળે એ પેટ ભરીને જમ્યા હોઈએ એમ લાગેજમ્યા પછી દીવાનખંડમાં આવેલી પ્લાસ્ટિકની ખુરશી પર હું બેઠો
દરમ્યાન બંને ખ્રિસ્તી બહેનો ફળિયામાં ગઈ. અને મહિલાઓને બોલાવી લાવી. એ  રાત્રિસભામાં  મહિલાઓને  લીંબોળી એકત્રીકરણ વિશેની જાણકારી આપી. 
અકુલા-એલિસાને ઘેર રાત્રિસભા 

પછી
બધા વિખરાયા
એલિસા મોટી અને અકુલા નાનીએલિસા શરમાળ અને અકુલા બોલકી. ઉંમર આશરે ૨૨-૨૫ ની હશે. વાતવાતમાં મેં તેમને 'બે ઇંગ્લીશ બહેનો' કહીને મજાક કરી. તેમણે  હળવાશથી માણી! અનેક પ્રતિકુળતાઓ હોવા છતાં બંને બહેનોની આંખોમાં ભવિષ્ય માટેની સોનેરી ચમક જોઇ શકાતી હતી.
 હા, આ ઘરમાં વીજળી હતી. જો કે, પંખો એક પણ નહોતો. એમને ગરમી નહીં લાગતી હોય? અને મચ્છર ?
એમનું જે હોય એ, મને આ તકલીફ ન પડે એટલે ગામની કોઇક 'સમૃદ્ધ' વ્યક્તિને ઘેરથી પેડસ્ટલ ફેન લાવવામાં આવ્યો. 
એલિસા-અકુલાના ખેડૂત પિતા અર્જુનભાઇ સાથે મેં ગોષ્ઠિ શરૂ કરી. એ રીતે દેશના ખેડૂત સાથે સીધો વાર્તાલાપ શરૂ કર્યો. કેેેટકેટલી વાતો નીકળી! કોઇ ખાસ કારણ વિના વટલાઇને ખ્રિસ્તી બન્યા તેની વાત, ખ્રિસ્તી બન્યા પછીયે આર્થિક હાલતમાં કોઇ ફરક પડ્યો તેની વાત, નાના ખેતરમાં શેનો પાક લેવાય છે તેની વાતો, ખેતીમાંથી ખાસ કોઇ આવક નથી થતી તેની વાતો, બંને છોકરીઓ સારું ભણી રહી છે તેની વાતો...ઘરમાં મદદરૂપ થવા માટે નાનો દીકરો ગામમાંથી પસાર થતા રસ્તાની બાજુએ શેરડીના રસનો સંચો ચલાવે અને થોડી આવક રળે. એમ ઘરનું ગાડું ગબડે. દેશના ગરીબ અને નાના ખેડૂતને રોજબરોજ શી મુશ્કેલીઓ પડી રહી છે તે ખબર પડી રહી હતી
મારાથી ઉંમરમાં નાનો હોવા છતાં અનેક પ્રકારના બોજથી દબાયેલો ખેડૂત વૃધ્ધ અને માનસિક  રીતે થાકેલો લાગી રહ્યો હતો. રાત જામી એટલે નીંદરે આક્રમણ કર્યુંઘરના એકમાત્ર પલંગ પર હું નિદ્રાધીન થયો
માતાપિતા સાથે અકુલા-એલિસા 
કૂકડાએ બાંગ પોકારી. સવાર વહેલી પડી. બારી-બારણા વગરના ખુલ્લા ઘરને કારણે ઠંડક ઘણી સારી હતી. ઘરની પાછળ ખુલ્લા ખેતરો અને એના પછી શરૂ થતી ગિરિમાળાનું દૃશ્ય આંખોને ઠંડક આપનારું હતું. ઊઠીને પરવારવાનું શરૂ કર્યું. એમના ઘરે શૌચાલય નહોતું એટલે બાજુના ઘરના શૌચાલયનો ઉપયોગ કર્યો. ઘરની બહાર આવેલા નાના બાથરૂમમાં ચૂલા પર ગરમ કરેલા પાણીથી સ્નાન કર્યું. મારા માટે ખાસ ડેટોલનો નવો સાબુ ખરીદાયો હતો. ઘરમાં બે ભેંસ છેપણ કોઇક કારણસર દૂધ નથી આપતી એટલે ખેડૂતના ઘરમાં રોજ ચા નથી બનતી. મારા માટે જ બહારથી દૂધ મંગાવાયુંઘરમાં ક્યારેક બનતી ચાની સોડમ ફેલાઇ. ઘણી ના પાડવા છતાં બિસ્કીટના બે પેકેટ ખોલવામાં આવ્યા. અજાણ્યા એવા મહેમાનની મહેમાનગતિમાં ક્યાંય કચાશ રહી જાય એનું સમગ્ર કુટુંબ દ્વારા ધ્યાન રખાઇ રહ્યું હતું. મારી જાણ બહાર કપાસિયા તેલની એક લિટરની બોટલ મંગાવી અને રોટલી-શાક પણ બનાવી દેવાયા. ખરેખરો યજમાનધર્મ એટલે
શું એ વાર્તાઓમાં વાંચેલું. એ દિવસે અનુભવ્યું. 
સવારે પીપલવાડાની પાસે આવેલા મોટી સરકૂઇ ગામે જવાનું હતુંએલિસા-અકુલાના હાથના રોટલી-શાક ખાઇને મેં પ્રેમાળ ખ્રિસ્તી કુટુંબની વિદાય લીધીઆભાર માનવા માટે કોઈ પણ શબ્દ સૂઝતા ન હતા. એલિસા ઓગષ્ટમાં MSW ની ડિગ્રી મેળવશે. અકુલા શિક્ષિકા બનવા માટે TET ની પરીક્ષાની તૈયારી કરી રહી છે. વિદાય લેતી વખતે મેં આગ્રહપૂર્વક એલિસાના હાથમાં થોડી રકમ મૂકી. તેણે એ લેવાની ઘણી આનાકાની કરી. છેવટે મારી જીત થઇ. અફસોસ કે હું એટલી રકમ આપી શકું તેમ હતો. મારી પાસેે વધુ પૈસા નહોતા  એ ખરું, પણ આ ઘરમાં મારાથી એવું બોલતાં જીભ જ ન ઉપડે એવી સ્થિતિ હતી. 
આસપાસના ગામોમાં 'નેટવર્કિંગ' માટે એલિસા-અકુલા અમારી સાથે જોડાયા. મોટી સરકૂઇ ખાતે ગુજરાત યુનિવર્સિટીની એમ.ફિલ. ની એક વિદ્યાર્થીનીને ઘેર અમે પહોંચ્યા. ત્યાં ગ્રામસભા કરી. પછી ઝરીમોરા, ઉમરખાડી થઇને સોનગઢ તાલુકાના ખાંજર ગામે જવા પ્રયાણ કર્યું. 'સેનીટરી નેપકીન્સ પ્રોજેક્ટ'નો કેસ સ્ટડી કરી રહેલી ગુ.વિ. ની વિદ્યાર્થીની સુનીતા ગામીતનું આ ગામ હતું.

અત્યંત વિકટ રસ્તાઓ પર આગળ વધતા અમે ખાંજર ગામના બગદવડી ફળિયામાં પહોંચ્યા. અહીં આશરે ૫૦ જેટલી મહિલાઓ અમારી રાહ જોઇ રહી હતી. ફરીથી ગ્રામસભા થઇ, સવાલ-જવાબ થયા, મહિલાઓએ મહેનત કરીને કમાવાનો ખૂબ ઉત્સાહ બતાવ્યો. 

લીંબોળીઓનું અગત્ય સમજાવવા માટે લીમડાને છાંયે જ ગ્રામસભા 
ખાંજર ગામે ગ્રામસભા
પછી ત્યાંથી અમે થોડે દૂર આવેલા સુનીતાના ઘર તરફ પ્રયાણ કર્યું. બેઠા ઘાટનું  લીંપણવાળું, નળિયાવાળું કાચું ઘર, બેસવા માટે એક ચારપાઇ, અજવાળું પાથરવા બે-ત્રણ પીળા બલ્બ. છત તરફ નજર કરી. હજી અહીં પંખાનું આગમન થયું નહોતું. ખાસ અમારા માટે બનાવાયેલું લીંબુ શરબત પીધું. સમગ્ર વિસ્તારમાં ઉનાળામાં પાણીની ખૂબ તકલીફ પડે છે એટલે ખેતીની જમીન હોવા છતાં પિયતના અભાવે કડિયાકામ કે મજૂરી કરવા દૂર જવું પડે છે. આવી જમીની હકીકતો જાણીને હવે આઘાત લાગતો નહોતો. 
ખાંજર ગામે સુનિતાનું ઘર 
અમે ગામના બીજા ફળિયામાં ગયા. ત્યાં પણ ગ્રામસભા. આમ ને આમ ત્યાંથી નીકળતાં રાત પડી ગઇ. રસ્તામાં ખરસી ગામનું ચર્ચ આવ્યુંત્યાં ગાડી રોકી. ચર્ચના પાદરી ગમનભાઇનો સંપર્ક નંબર સુનીતાએ આપ્યો હતોએના આધારે ગમનભાઇ સાથે વાત કરી. ત્યાં હાજર મહિલાઓને 'નીમ પ્રોજેક્ટ' દ્વારા થનારી આવકની વાત કરી. ગમનભાઇએ અમારા માટે પ્રભુ ઇસુને પ્રાર્થના કરી અને અમે રાતવાસો કરવા માટે બારડોલી જવા નીકળ્યા.
રીતે પાંચ દિવસમાં ભર ઉનાળે સોનગઢ, ઉચ્છલ, મહુવા તાલુકાના ઘણા ગામો ખુંદી નાખ્યા,  જેની વધુ વાતો હવે પછી કરીશું
એલિસા-અકુલાની આર્થિક હાલત જોઇને પહેલી વાત મગજમાં આવી કે ખેડૂતોના દેવા માફ કરવાના સરકારી નિર્ણયનો વિરોધ કરવા જેવો નથી. એના બદલે ઉદ્યોગપતિઓએ સમજી-વિચારીને બેંકોના (એટલે કે આપણા ) લાખો કરોડોનું ફુલેકું ફેરવ્યું છે એમને પકડવામાં આવે. દેશનો નાનો અને ગરીબ ખેડૂત આપઘાત કેમ કરે છે તે સ્વયંસ્પષ્ટ હતું. બીજો મહત્વનો બદલાવ જોયો કે ગુજરાતની (અને કદાચ દેશની) મહિલાઓ મહેનત કરીને કમાઇને આગળ વધવા માગે છેપરંતુ એમની પાસે સ્વરોજગાર માટે ખેતી કે ખેતમજૂરી સિવાય કોઇ પ્લેટફોર્મ નથી. સરકારે ગામેગામ સખીમંડળોની રચના કરી દીધી છે. એ માટે તોતિંગ સ્ટાફ નિભાવવા પાછળ જંગી બજેટ ફાળવે છે પરંતુ આંગળીને વેઢે ગણાય તેટલા સખી મંડળોને બાદ કરતાં બાકીના તમામ પાસે મહિને ૧૦૦-૧૫૦ ની બચત કરવા સિવાય કોઇ કામગીરી નથી. અલબત્ત, નેતાઓની સભામાં હાજરી દ્વારા ક્યારેક વધારાની આવક યા ભેટ મળે એ અલગ વાત છે. 

એલિસા-અકુલા અને સુનીતાને ઘેર ૨૦૧૭ માં પણ પંખા નથી હકીકત જાણીને આટલી ગરમીમાં પણ ધ્રુજી જવાય. ગુજરાતના દરેક ગામડામાં આવા તો અનેક ઘર હશે કે જ્યાં ઉનાળામાં પણ પંખાનો વૈભવ નથી
એક વિચાર એ આવ્યો કે સરકારની ઉજાલા યોજનાના રૂ.૧૧૧૦ ની કિંમતના નવા પંખા ખરીદીને તેમને આપીએ. એ પણ  થઇ શકે તેમ હોય તો સૌને એક અપીલ છે. તમારા ઘરના જૂના પંખા બદલીને ફાઇવ સ્ટાર રેટિંગવાળા ઓછી વીજળી વાપરતા નવા પંખા નાખો. તમારા જૂના પંખા મને મોકલી આપો. જરૂરિયાતવાળા ઘરોમાં જૂના પંખા પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા હું  કરીશ. ૪૫ ડિગ્રી ગરમીમાં, આપણા વિકાસશીલ રાજ્યના ખેડૂતને ત્યાં એક પણ પંખો હોય તે આપણા માટે શરમની વાત છે. માત્ર સરકારને દોષ આપીને બેસી શકાય નહીં. 
જુવાર- ડૂંડા છૂટા પાડવાનું કામ ચાલી રહ્યું છે. 
 એક સારી બાબત એ કે આવા દૂરના ગામોમાંથી, ગરીબ કુટુંબોમાંથી દીકરીઓ શહેરમાં ભણવા આવે છે. ખૂબ મુશ્કેલીઓ પછી તેઓ સ્નાતક/અનુસ્નાતક સુધી પહોંચી હોય છે. શક્ય તમામ મદદ એવી દીકરીઓને કરીએ તો? એક જ ઉદાહરણ આપું તો ગુ.વિ. માં એમ.ફિલ. નો અભ્યાસ કરતી સુનીતા ગામીતને અભ્યાસ માટે લેપટોપની તાકીદની જરૂરિયાત છે. સરકારી જાહેરખબર મુજબ હવે તમામ અરજીઓ ઓનલાઈન કરવાની હોય છે. રેલ્વેના પાટા બિછાવાઈ ગયા હોય, પણ એન્‍જિન જ ન હોય તો એનો શો અર્થ? બીજી તરફ એવો ઘાટ છે કે એન્‍જિનો લવાઈને પડ્યાં પડ્યાં ધૂળ ખાય છે અને પાટા નખાવવાની ત્રેવડ કે આયોજન નથી. વિકાસશીલ ગણાવાતી કોઈ પણ યોજનાની સરખામણી આ ઉદાહરણ સાથે કરી જોજો. 

સુનિતાના મા-બાપે પોતાની બચતના રૂ.૧૮,૦૦૦ એને આપ્યા છે. તેમણે એ શી રીતે બચાવ્યા હશે એ કલ્પી લેજો. ધોરણસરનું લેપટોપ રૂ.૩૫,૦૦૦ ની આસપાસ આવે છે. બાકી રહેતા રૂ.૧૭,૦૦૦ ની વ્યવસ્થા કોઇ કરી આપે તો છોકરીને કામ આવી જાય અને તેનું ભણેલું લેખે લાગે. 

સમગ્ર પ્રવાસ દરમ્યાન ઘણી ગ્રામસભાઓ, રાત્રિસભાઓ કરી. આદિવાસી મહિલાઓ સાથે સીધો વાર્તાલાપ કરવાની તક મળી. ભવિષ્ય માટેના તેઓના સ્પષ્ટ વિચારો પણ જાણ્યા. પણ  લોકોને પડતી તકલીફો, અનંત ગરીબી, રોજગારના અત્યંત પાતળા વિકલ્પો.....આ જાણીને-જોઇને શું અનુભવાયું એ શી રીતે કહું? પરિસ્થિતિ જાણ્યાનો અને તેને નહિ બદલી શકવાનો ભારોભાર અફસોસ! 

વાત નાનકડી છે, નાનકડા ગામની છે, નાના લોકોની છે. પરંતુ વિચારશો તો એનું વિરાટ સ્વરૂપ સમજાશે. આપણે જેને એક્સ-રે ધારતા હોઈએ એ ફોટોગ્રાફ હોવાની ખબર પડે તો? બસ, આટલામાં બધું આવી ગયું. 
લેખને વધુ એક અહેવાલ તરીકે વાંચવો કે ઉદ્‍ગારવાચક શબ્દો (વાઉ!ગ્રેટ જેવા) કઢાવતી ઘટના તરીકે જોવી એ તમારી પર નિર્ભર છે. કોઇક એલિસા, અકુલા કે સુનીતાના જીવનમાં આપણે વધુ નહીં, થોડો બદલાવ પણ લાવી શકીએ તોય ઘણું. 

 ( સંપર્ક: ઉત્પલ ભટ્ટ: bhatt.utpal@gmail.com / વોટ્સેપ: 70161 10805 અથવા આ બ્લૉગના માધ્યમ દ્વારા.) 

(તમામ તસવીરો: ઉત્પલ ભટ્ટ)