Wednesday, September 27, 2017

હાર્મોનિકાવાદન: હૈયે તે હોઠે (૧)


-ઈશાન કોઠારી 

(10 અને 11 સપ્ટેમ્બર, 2017ના રોજ જયપુરમાં 'ઈન્‍ડીયન માઉથ ઓર્ગન પ્લેયર્સ મીટ- 2017 નો એક અનોખો કાર્યક્રમ યોજાઈ ગયો. દેશભરમાંથી એકઠા થયેલા હાર્મોનિકાવાદકોએ અહીં જલસો કર્યો અને કરાવ્યો. મારા દીકરા ઈશાને પણ તેમાં ભાગ લીધો હતો. આ કાર્યક્રમનો તેણે લખેલો અહેવાલ અહીં પ્રસ્તુત છે. મૂળ અહેવાલ તેણે લખ્યો છે, જેનું મેં માત્ર ભાષાકીય પરામર્શન કર્યું છે.) 

9મી સપ્ટેમ્બરની રાત્રે સાડા દસની વડોદરાથી જયપુર જવા માટેની અમારી ટ્રેન હતી. અમે સ્ટેશન પર દોઢેક કલાક પહેલાં પહોંચી ગયા હતા. મારા સિવાય બીજા ત્રણ જણા હતા મનિષભાઈ, ભરતભાઈ અને અનવરભાઈ, જેઓ મારાથી ઉંમરમાં પંદર-વીસ વર્ષ મોટા હતા. હું પહોંચ્યો ત્યારે બાકીના ત્રણે આવી ગયા હતા એ મને 'સંભળાઈ' ગયું.
અમે સૌ જયપુરમાં ભરાનારી બે દિવસીય ‘ઈન્‍ડીયન માઉથ ઓર્ગન પ્લેયર્સ મીટ’ - આઈ.એમ.પી.-2017માં ભાગ લેવા જઈ રહ્યા હતા. છ-સાત મહિનાથી મેં વડોદરાના પ્રસિદ્ધ હાર્મોનિકા (માઉથ ઓર્ગન) વાદક અજિતસિંહ ગાયકવાડ પાસે આ વાદ્ય શીખવાનું શરૂ કર્યું હતું. મારી બૅચમાં બીજા નવેક શોખીનો હતા. ખિસ્સામાં સમાઈ જાય એવું, કોઈ પણ જાતના વીજળી જોડાણ વિના, માત્ર ફૂંક વડે વગાડી શકાતું આ વાદ્ય અદ્‍ભુત છે. આ વાદ્ય હવે લુપ્ત થતું ચાલ્યું છે, ત્યારે તેના ખરેખરા શોખીનો પોતાનાં શહેરોમાં મંડળો બનાવીને તેને જીવંત રાખવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યાં છે. આવા શોખીનો દેશભરમાં પથરાયેલા છે, જેમના દ્વારા દર વરસે અલગ અલગ શહેરોમાં ‘આઈ.એમ.પી.’નું આયોજન કરવામાં આવે છે. અમે આવા મેળાવડામાં વડોદરાનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાના હતા.
મારા સાથીદારોએ સ્ટેશન પર ઉભા ઉભા હાર્મોનિકાવાદન ચાલુ કરી દીધું હતું.  હું પહોંચ્યો એટલે હું પણ તેમાં જોડાઈ ગયો. અમને વગાડતા જોઈને સ્ટેશન પર ઘણા બધા લોકો ભેગા થઈ ગયા. આમ, અહીંથી જ મજા પાડવાની શરૂ થઈ ગઈ. ટ્રેનમાં પણ આ ક્રમ અમે ચાલુ રાખ્યો. અમે ટ્રેનમાં અમારી મસ્તીમાં વગાડી રહ્યા હતા.
ટ્રેનમાં જ શરૂ થઈ ગઈ મહેફિલ: (ડાબેથી) અનવરભાઈ, સુધાંશુભાઈ, ઈશાન,
મનીષભાઈ અને ભરતભાઈ

  થોડી વાર પછી એક બહેન અમારી પાસે આવ્યાં. તેઓ હાર્મોનિકાના સૂર સાંભળીને ચાર-પાંચ ડબ્બા ઓળંગીને આવ્યાં હતાં. તેમણે કહ્યું, ‘મેં આ સાંભળ્યું અને મને રસ પડ્યો એટલે હું છેક અહીં આવી છું.’ વાતચીતમાં તેમણે જણાવ્યું કે તેમણે આર.ડી.બર્મનનાં ગીતો પર પી.એચ.ડી. કરી છે. તેમણે અમને પૂછ્યું, ‘તમે પ્રોફેશનલી આ વગાડો છો?’ અમે ના પાડી, પણ તેમને મળીને ઘણો આનંદ થયો. બીજા દિવસે સવારે અગિયારેક વાગ્યે અમે જયપુર ઉતર્યા.

**** **** ****

જયપુર થી 30 કીમી દૂર આવેલી ‘હોટેલ જયબાગ પેલેસ’માં આ કાર્યક્રમ તેમજ સૌના રહેવાની વ્યવસ્થા હતી. અમે સહેજ મોડા પડ્યા. કાર્યક્રમ સવારે 10 વાગે ચાલુ થઈ ગયો હતો. પહોંચીને અમે રજિસ્ટ્રેશન વગેરે વિધિ પતાવી અને અમારા રૂમમાં પહોંચ્યા.
સ્વાગતમ્
અમારે એ જ સાંજે આ કાર્યક્રમમાં વગાડવાનું હતું, તેથી અમે સૌએ ભેગા મળીને થોડી પ્રેક્ટિસ કરી. પરવારીને અમે હૉલમાં પહોંચ્યા.

એક મોટા હૉલમાં આખો કાર્યક્રમ ચાલી રહ્યો હતો. આ પ્રોગ્રામમાં અનેક જાણીતા ચહેરા અને માસ્ટર્સ જોવા મળ્યા. અજિત સર પાસે શિખવા જવા ઉપરાંત હું યૂ ટ્યૂબ પર મૂકાયેલા ટ્યુટોરિયલ જોઈને શિખવાનો પ્રયત્ન કરું છું. જેમના ટ્યૂટોરિયલ્‍સ જોઈને હું શિખું છું, તેમાંના ઘણા અહીં આવેલા હતા.
પુણે, બેંગલોર, મુંબઈ, અમદાવાદ, સુરત, દાહોદ, ઈન્‍દોર જેવા વિવિધ શહેરોમાંથી લોકો આવ્યા હતા. પ્રોગ્રામમાં અલગ અલગ શહેર મુજબ સૌને સમય ફાળવવામાં આવ્યો હતો, જેમાં સમૂહવાદન તેમજ એકલવાદન પણ હતું. બે પ્રકારે લોકો સંગત કરતા. સ્ટેજ પર ત્રણ સાજિંદાઓ હતા, જેઓ કી-બોર્ડ અને રીધમ વિભાગ સંભાળતા. કોઈ ઈચ્છે તો તેમની સંગત કરી શકાતી. એ સિવાય રીધમનો ભાગ ઘણા લોકો પોતાના મોબાઈલ ફોનમાં લેતા આવેલા, જે સ્ટેજ પર જતાં અગાઉ ત્યાં આપી દેવાથી એ તૈયાર ટ્રેક પર વાદન કરી શકાતું.
હાર્મોનિકાવાદન સાંભળી રહેલા અન્ય વાદકો 
હૉલમાં પહોંચતાં જ આખો માહોલ સંગીતમય જણાયો. વારાફરતી સૌ આવીને હાર્મોનિકા વગાડતા હતા. એક તરફ મુખ્ય સ્ટેજ હતું, જેની આગળ બેઠકવ્યવસ્થા ગોઠવાયેલી હતી. બીજી તરફ ભોજનની વ્યવસ્થા પણ ગોઠવાયેલી હતી. કેટલાક લોકો ખુરશીઓમાં બેઠેલા હતા, કેટલાક ફરતા હતા, કેટલાક જમતા હતા. અમે થોડી વાર વાદન સાંભળ્યું અને પછી થાળી હાથમાં લીધી.
અમારો વારો પાંચ વાગ્યે હતો. વડોદરાના જ વેંકટેશ સર અમારા પહેલાં જયપુર આવી ગયા હતા. અમારે સૌએ ભેગા વગાડવાનું હતું. મને બહુ અવઢવ થતી હતી. મેં પૂરતી પ્રેકટીસ કરી હતી, પણ છતાં હજી તેમાં ભૂલો થતી હતી. મને લાગ્યું કે આટલા મોટા મેળાવડામાં વગાડીએ અને ભૂલ પડે તો કેવું ખરાબ લાગે! અમારે ગૃપમાં ગાયત્રી મંત્ર વગાડવાનો હતો, પણ ત્યાર પછી ‘મેડલી’માં સૌએ વારાફરતી એકલવાદન કરવાનું હતું. મેં મારી મૂંઝવણ વેંકટેશ સરને કહી અને જણાવ્યું કે હું ગૃપમાં વગાડીશ, પણ મારે એકલા વગાડવું નથી. આ સાંભળીને વેંકટેશ સરે મને પ્રોત્સાહન આપ્યું અને કહ્યું કે ભૂલ તો બધાને પડતી હોય છે. એની ચિંતા નહીં કરવાની. તારે વગાડવાનું જ છે. તેમણે ભરતભાઈ અને મનિષભાઈને જણાવ્યું કે તેઓ મારી સાથે રહીને મને બૅક અપ પૂરો પાડે, અને ક્યાંક હું અટકું કે મારી ભૂલ પડે તો તેઓ તરત ઝીલી લે. આમ, મને ઘણી હિંમત મળી અને હું તૈયાર થઈ ગયો.
અમારી ટીમનું વાદન (ડાબેથી)
ઈશાન, ભરતભાઈ,  મનિષભાઈ
અમારો વારો આવ્યો. અમે સાત જણા સ્ટેજ પર પહોંચ્યા, જેમાં સુધાંશુભાઈ અને બીજા એક મિત્ર દાહોદથી આવેલા હતા. દાહોદના મિત્ર હાર્મોનિકા નહીં, પણ ‘મેલોડીકા’ વગાડવાના હતા. વેંકટેશ સરે અમારા સૌનો પરિચય આપ્યો, જેમાં જણાવ્યું કે ઈશાન અમારી ટીમનો સૌથી નાનો સભ્ય છે. ત્યાર પછી અમે સ્ટેજ પરના રીધમીસ્ટની સંગતે ગાયત્રી મંત્રનું વાદન શરૂ કર્યું. અહીં તેની ક્લીપ મૂકી છે.


સામાન્ય રીતે મોટા ભાગના લોકો ફિલ્મનાં ગીતો વગાડતાં હતાં. આવામાં ગાયત્રી મંત્ર જરા જુદો પડતો હતો. સૌએ અમને તાળીઓથી વધાવી લીધા. (દરેકને એ રીતે વધાવવામાં આવતા હતા.) ત્યાર પછી એકલવાદન હતું. સૌથી પહેલો વારો મનિષભાઈનો હતો, જેમણે ‘યારાના’નું ગીત ‘છૂકર મેરે મન કો’ બહુ સરસ રીતે વગાડ્યું. તેમના પછી અનવરભાઈએ ‘કટીપતંગ’નું ‘પ્યાર દીવાના હોતા હૈ’ વગાડ્યું. ભરતભાઈએ ‘બ્રહ્મચારી’નું ‘આજકલ તેરે મેરે પ્યાર કે ચર્ચે હર જબાન પર’ વગાડ્યું. ત્યાર પછી મારો વારો હતો. મારે ‘બ્લેકમેલ’નું ગીત ‘પલ પલ દિલ કે પાસ’ વગાડવાનું હતું, જે મેં પણ ઠીક કહી શકાય એ રીતે એટલે કે ભૂલ વિના વગાડ્યું. રીધમ સાથે તાલ બેસાડવામાં થોડી મુશ્કેલી પડતી હોય છે, પણ એ સામાન્ય બાબત છે. વેંકટેશ સરે ‘અનાડી’નું ‘વો ચાંદ ખિલા’ વગાડ્યું.
ત્યાર પછી અમારે ફરી સમૂહવાદન કરવાનું હતું. અમે સૌએ મળીને ‘શોલે’નું ‘યે દોસ્તી હમ નહીં તોડેંગે’ વગાડ્યું. ત્યાર પછી ‘લવ ઈન ટોક્યો’નું ‘સાયોનારા’ વગાડીને અમે મંચ પરથી વિદાય લીધી
કાર્યક્રમ સાંજના સાતેક સુધી હૉલમાં ચાલ્યો.
રાતનું આયોજન હોટેલના વિશાળ પ્રાંગણમાં હતું. એક સ્ટેજ ઉભું કરવામાં આવેલું અને બેઠકવ્યવસ્થા પણ. ભોજન પણ અહીં જ હતું. જેને પોતાનું વાદન કરવું હોય તે સ્ટેજ પર જઈને પોતાનું નામ અને ગીતની વિગત લખાવી આવે એ મુજબ તેમના નામની ઘોષણા થતી.

વિવિધ શહેરોની મહિલાઓના એક જૂથે મસ્ત વાદન કર્યું

આ કાર્યક્રમ બહુ જ મઝાનો હતો. એક તો રાતની ઠંડક હતી, ખુલ્લી, વિશાળ જગ્યા હતી અને એકે એક કલાકારો પોતાની મસ્તીમાં વગાડતા જતા હતા.

બેંગ્લોરના 'સાંઈ તેજસ' ગૃપના સભ્યોએ જલસો કરાવ્યો
ઘણા ઉત્સાહીઓ જોશમાં આવીને મંચ પાસે પહોંચીને કે પોતે ઉભા હતા એ જગ્યાએ નાચતા પણ હતા. સાંજના આ કાર્યક્રમમાં કેટલાક કલાકારોના વાદનની ક્લીપ અલગ પોસ્ટમાં મૂકીશું. રાતના સાડા બાર એક વાગ્યે સૌ પોતપોતાના રૂમમાં ગયા.
**** **** ****

બીજા દિવસે પણ આ જ પ્રકારનો કાર્યક્રમ હતો. સવારે કાર્યક્રમને હજી વાર હતી. એ વખતે ઘણા વાદકો પોતપોતાના રૂમની બહાર નીકળ્યા. એ સૌએ પેસેજમાં જ હાર્મોનિકા વગાડવાનું ચાલુ કર્યું. તેમનું જોઈને બીજાઓ પણ રૂમની બહાર નીકળતા ગયા અને પોતપોતાની રીતે વગાડતા ગયા. અમે ચારે જણા પણ તેમાં જોડાયા. કેટલાક લોકો બહાર નીકળીને સ્વીમીંગ પુલ પાસે પહોંચ્યા અને ત્યાં વગાડવા માંડ્યા. હૉલના કાર્યક્રમમાં આવી એવી જ મઝા અહીં પણ આવી. પછી સમય થતાં સૌ બ્રેકફાસ્ટ માટે ગયા. અહીં સૌ એકબીજાનો પરિચય કરતા હતા અને મુક્ત રીતે હળતામળતા હતા.

ફોટોટાઈમ: (ડાબેથી) કપિલદેવ (દાહોદ),અનવરભાઈ, વેંકટેશ સર,
ઈશાન, ભરતભાઈ અને મનિષભાઈ
ભારેખમ બ્રેકફાસ્ટ લીધા પછી કાર્યક્રમ શરૂ થયો. ફરી એ જ રંગત જામી. દરેક ગૃપ પોતાના વારા મુજબ આવતું જાય અને વગાડતું જાય. 6 વર્ષના બાળકથી લઈને સિત્તેર-પંચોતેરના વૃદ્ધ પણ હાર્મોનિકા વગાડતા હતા.
બીજા દિવસે વાદન ઉપરાંત ટેકનિકલ સેશન પણ હતું, જેમાં હાર્મોનિકાવાદનની વિવિધ ટેકનિકની જાણકારી કેટલાક ઉસ્તાદો આપતા હતા. બેન્ડીંગ, ટંગીંગ જેવી ટેકનિકો વિશે તેમાં સારી જાણકારી આપવામાં આવી.
અલગ અલગ કદ અને કિંમતનાં હાર્મોનિકા 
હૉલમાં એક તરફ હાર્મોનિકાનું વેચાણ પણ થઈ રહ્યું હતું, જેમાં વિવિધ રેન્‍જના હાર્મોનિકા મૂકાયેલાં હતાં. મેં પણ ત્યાં આંટો માર્યો. બે-ચાર હાર્મોનિકાનો મેં ટ્રાયલ લીધો- ખાસ તો એક વેંતથી પણ નાનું એક હાર્મોનિકા હતું એ વગાડી જોયું. જો કે, અત્યારે તે ખરીદવાનું નહોતું.
બપોરના ભાગે ફોટો સેશન હતું, જેમાં સૌના વ્યક્તિગત ફોટા હોટેલની ઈમારતના બેકગ્રાઉન્‍ડમાં લેવામાં આવતા હતા અને આ ફોટા એક સિરામીકના મગ પર છાપીને મગ સોવેનિયર તરીકે ભેટમાં અપાતો હતો. ‘સાંઈ તેજસ’ નામનું બેંગ્લોરનું એક ગૃપ ‘આઈ લવ હાર્મોનિકા’ છાપેલા બેજ લઈને આવ્યા હતા, અને તે વેચતા હતા.
કાયમી યાદગીરી 
અમે પણ તે ખરીદ્યા. આ ઉપરાંત આગલા દિવસે સૌને ‘આઈ.એમ.પી.-2017’ લખેલી ટી-શર્ટ પણ આપવામાં આવી હતી, જેને ચડાવીને ઘણા બધા લોકો ફરતા હતા. ફોટો સેશનમાં તમામ વાદકોએ એક સાથે ગૃપ ફોટો પડાવ્યો. ‘સર, આપ પીછે ચલે જાઈએ’, ‘સર, આપ ઈધર ખડે રહેં’, ‘આપ થોડે સે અંદર આ જાઓ’ જેવી કાયમી સૂચનાઓ પછી ભરબપોરે, રાજસ્થાનના તડકામાં કરાયેલું આ સેશન પણ મઝાનું રહ્યું.

આઈ.એમ.પી.ના તમામ વાદકો એક જ ફ્રેમમાં 
આખા દિવસ પછી રાત્રે પણ વાદનની મહેફિલ ચાલુ રહી. બે દિવસ સુધી કાનમાં સતત હાર્મોનિકાના સૂર જ ગૂંજતા રહ્યા. ત્રીજા દિવસે સવારે અમારે પાછા આવવા માટે નીકળવાનું હતું. બે દિવસ અગાઉ સાવ અજાણ્યા હતા એવા ઘણા લોકો હવે પરિચીત બની ગયા હતા. એ સૌની વિદાય લઈને અમે સ્ટેશને જવા નીકળ્યા. ટ્રેન ઉપડ્યા પછી એક વાર સૌ બરાબર ગોઠવાઈ ગયા એટલે ફરી પાછા સૌએ પોતપોતાનાં હાર્મોનિકા કાઢ્યાં અને વગાડવાનું શરૂ કર્યું. આમ ને આમ, વડોદરા આવી ગયું.


(તસવીરો: Harmonica Enthusiasts of Baroda,  Harmonica Enthusiasts of Pink City અને ઈશાન કોઠારી)

Thursday, September 21, 2017

સર્જનની સફર : 'નૈના તોરે...' અને 'ઓ પિયા...' /The journey of creation


(આ લેખને ખરા અર્થમાં માણી શકાય એ માટે લેખની વચ્ચે આપેલી ઓડિયો ક્લીપોને એ જ ક્રમમાં વાંચતાં વાંચતાં જ સાંભળતા જવી.)  

“મને જીવનમાં એક જ અફસોસ છે કે......” આવું બોલીને ગિરીશ મકવાણા સહેજ અટક્યા. આપણને થાય કે આમાં નવું શું છે? દરેકને જીવનમાં એક યા બીજા અફસોસ હોય છે. કોઈકને અમુક બ્રાન્‍ડની કાર ન વસાવી શકાયાનો, કોઈકને પોતાનું સંતાન ડૉક્ટર ન બનાવી શકાયાનો, કોઈકને પોતાના માતાપિતાએ પોતાના માટે કશું ન કર્યાનો, તો કોઈકને એપલનો આઈ ફોન એઈટ ન હોવાનો...!
“મને જીવનમાં એક જ અફસોસ છે કે હું મારી નજર સામે ઉપડી જતી ટ્રેન, બસ કે ટ્રામને દોડીને પકડી શક્યો નથી.” ગિરીશે આખું વાક્ય પૂરું કર્યું. એ સાથે જ આપણને થાય કે અરે, ભલા માણસ! કરી કરીને આવો અફસોસ કરવાનો? પણ તેઓ મારા ઘરમાં પ્રવેશ્યા ત્યારે જે રીતે ચાલીને આવતા જોયેલા એ યાદ આવ્યું.
“એ તો નાનપણમાં થઈ ગયું એ થઈ ગયું. મારા જેવા કેટલાય એ વખતે બે બુંદના અભાવે આ રોગનો ભોગ બન્યા હશે. મારે એ વાત નથી કરવાની. પણ મારી આ શારિરીક તકલીફને લઈને મને જે અનેકગણો લાભ થયો છે એની વાત કરવાની છે.” ગિરીશની આ વાત સાંભળીને મનમાં સારું લાગ્યું.
નડીયાદના રહેવાસી ગિરીશ ઘણા વરસોથી ઓસ્ટ્રેલિયા નિવાસ કરે છે. સંગીતનો અભ્યાસ કરીને તેઓ અનેક જગ્યાએ ફર્યા. પણ મનમાં એક વાત નક્કી હતી કે કશુંક એવું કરવું જેથી મનને સંતોષ મળે. તેમની પાસે મૂડી હતી સંગીતની, આત્મવિશ્વાસની અને દૃઢ નિર્ધારની. અહીં તેમની કથા આલેખવાનો ઉપક્રમ નથી, પણ જે વાત કરવાની છે તેની પશ્ચાદભૂ તરીકે આ જાણકારી જરૂરી છે.
કોઈ કારખાના-ફેક્ટરીમાં નોકરી કરવાને બદલે તે એવું કામ શોધતા રહ્યા કે જેમાં પોતાને સર્જનનો સંતોષ મળે. એ રીતે તેમને વિદેશની એ ભૂમિ ફળી. અનેક નવા મિત્રો બન્યા, જેઓ સર્જકતા અને સંવેદનાના સ્તરે ગિરીશના હમસફર બની રહ્યા.
આમાંના એક તે નિકોલસ બફ/Nicholas Buff અને બીજા સવ્યસાચી ભટ્ટાચાર્ય/Sabyasachi Bhattacharya. ગિરીશ પોતે અચ્છા તબલાં વગાડી જાણતા હતા. નિકોલસ સેક્સોફોનના ઉત્તમ વાદક હતા, તો સવ્યસાચી સરોદના નિષ્ણાત હતા. આ ત્રણે મિત્રોએ મળીને એક સંગીતજૂથની રચના કરી, જેનું નામ રાખ્યું તિહાઈ તીન’. નિકોલસ બફની ખાસિયત એ હતી કે તેઓ સેક્સોફોન જેવા પાશ્ચાત્ય વાદ્ય પર નખશીખ ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના રાગ વગાડી જાણતા હતા. આ ત્રિપુટીએ સંગીતના અનેક કાર્યક્રમો સફળતાપૂર્વક યોજવા માંડ્યા. આ ત્રિપુટીના વાદનની એક ઝલક અહીં જોઈ શકાશે. 


ભારતીય સિનેમાની શતાબ્દિ ટાણે ઓસ્ટ્રેલિયામાં પણ જે વિવિધ ઉજવણીઓ તેમાંની એક બહુ વિશિષ્ટ હતી, જેમાં તિહાઈ તીન દ્વારા કેટલાક હિન્‍દી ફિલ્મી ગીતોને મંચ પરથી રજૂ કરવામાં આવ્યાં હતાં. આમાં મઝા પડે એવી વાત એ હતી કે તિહાઈ તીનના ત્રણે સ્તંભોએ ઓસ્ટ્રેલિયાની પ્રેસ્ટન સિમ્ફની ઓરકેસ્ટ્રાના સહયોગમાં આ કાર્યક્રમ યોજ્યો હતો. સંરક્ષણા અને કેશવ રામચંદ્રન જેવા સાવ તરુણ વયના ગાયકો પાસે ગવડાવેલાં આ ગીતમાં ઓરકેસ્ટ્રાનું સંચાલન નિકોલસ બફ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં તમામ વાદકો પશ્ચિમી હતાં.
એક ઓરકેસ્ટ્રામાં હોય એમ સ્ટ્રીંગ સેક્શન (તંતુવાદ્ય વિભાગ), બ્રાસ એન્‍ડ વુડવીન્‍ડ સેક્શન (બ્રાસવાદ્ય તેમજ ફૂંકવાદ્ય વિભાગ), રીધમ સેક્શન (તાલ વિભાગ)માં તે વહેંચાયેલી છે. એક થિયેટરના મંચ પર રજૂ કરાયેલું હોઈ તેમાં એક સિમ્ફનીની સરખામણીએ વાદકો મર્યાદિત છે. વિશુદ્ધ ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતમાં રચાયેલું સુવર્ણસુંદરીનું વિખ્યાત ગીત કુહૂ કુહૂ બોલે કોયલીયા પાશ્ચાત્ય વાદ્યો પર, પશ્ચિમી સ્વરલિપિમાં અને પશ્ચિમી વાદકોએ જે રીતે બજાવ્યું છે એ સાંભળવાની મઝા ઓર છે. તેમાં માત્ર કૌતુકભાવ કરતાં વધુ એક વિષયને પૂરેપૂરો ન્યાય આપવાની તેમની નિષ્ઠા દેખાય છે. અહીં એ ગીત સાંભળી શકાશે, જેમાં તબલાં પર ગિરીશ મકવાણા જોઈ શકાશે.


જો કે, ગિરીશ મકવાણાના મનમાં કંઈ ને કંઈ ઉથલપાથલ ચાલ્યા કરતી. 2010માં તેમણે ફિલ્મ એન્ડ ટીવી પ્રોડક્શનનો માસ્ટર્સ કોર્સ કર્યો અને ફિલ્મ બનાવવાનો કીડો સળવળી ઉઠ્યો. ખેડા જિલ્લાનું ટુંડેલ ગામ તેમનું મૂળ વતન હતું. વર્ણવ્યવસ્થાનું પૂરેપૂરું જોર હતું એવા સમયમાં તેમના ખુદના પરિવારે ઘણું વેઠવું પડ્યું હતું, અને એક તબક્કે રાતોરાત ગામ છોડવું પડ્યું હતું. એ વાત 1965ની. બીજી તરફ ઓસ્ટ્રેલિયામાં ભારતીયો પર વંશીય હુમલાની ઘટનાઓ વધી રહી હતી. ગિરીશે આવા સંવેદનશીલ મુદ્દાને લઈને એક ફિલ્મ બનાવવાનું નક્કી કર્યું, અને તેનું નામ રાખ્યું ધ કલર ઑફ ડાર્કનેસ/The colour of Darkness’.
આ ફિલ્મની કથા તેમણે લખી, દિગ્દર્શન તેમણે કર્યું અને તેમાં સંગીત પણ તેમણે જ આપ્યું. થોડા વખત અગાઉ તેમણે આ ફિલ્મનું એક ગીત નૈના તોરે કજરારે સાંવરે ફિલ્મની ઝલક તરીકે મૂક્યું હતું. આ ગીત સાંભળતાં જ તેમાં કંઈક એવું તત્ત્વ જણાતું હતું કે સાંભળ્યા પછી મનમાંથી તે ખસે જ નહીં, અને આખો દિવસ હોઠે તેની ધૂન આવ્યા કરે.
આ ગીતના શબ્દો ગિરીશે પોતે જ લખેલા છે. તદુપરાંત તેનું સંગીત, ઓરકેસ્ટ્રેશન એકદમ ધ્યાનાકર્ષક છે. સિન્‍થેટીક ધ્વનિને બદલે તેમણે અસલ વાદ્યોનો ઉપયોગ કર્યો છે. આ ગીત વિશે આવા થોડા સવાલો થયા, અને ગિરીશને એ પૂછ્યા ત્યારે તેમણે આ ગીતની સર્જનપ્રક્રિયા જણાવી.
ખરેખર તો કોઈ કૃતિનો જન્મ એ સંતાનના જન્મ જેવી ગૂઢ પ્રક્રિયા હોય છે. અનેક રસાયણોથી તેનો પિંડ બંધાતો જતો હોય છે. તેનો આરંભ ખરેખર કઈ ક્ષણે થયો હશે, અને તેનું અંતિમ સ્વરૂપ કેવું હશે એ કહી શકાતું નથી. આથી તેને સમજવું કઠિન છે, અને સમજાવવું એથી કઠિન. અહીં જે પ્રયત્ન કરવામાં આવ્યો છે એ આ પ્રક્રિયાનો આછેરો અંદાજ મળી શકે એટલા પૂરતો જ છે.
અહીં ફરી ગિરીશને થયેલા પેલા અફસોસની વાત. ઘેરથી પોતાના કાર્યસ્થળે તેઓ ટ્રામમાં જાય છે. એક દિવસ તેઓ એ રીતે જવા નીકળ્યા. તેમણે દૂરથી જોયું કે ટ્રામ ઉભી છે અને ઉપડવાની તૈયારીમાં છે. તેઓ દોડીને તે પકડી શકે એમ નહોતા. એટલે ટ્રામ ઉપડી ગઈ અને બીજી ટ્રામ આવે ત્યાં સુધી તેમણે હવે રાહ જોવાની હતી. રાહ જોતાં જોતાં સતત મનમાં કશુંક ગણગણવાની તેમની આદત હતી. એટલે સાવ અનાયાસ જ ગણગણવાનું શરૂ કર્યું. થોડી વારમાં ટ્રામ આવી. તેઓ અંદર ચડ્યા, પણ મનમાં કશુંક મુખડું બંધાતું જતું હોય એમ લાગતું હતું. ખાસ તો ધૂન અને એ ધૂનને આધારે આગળ વધી શકાય એવા શબ્દો. આવું કશુંક સૂઝે તેને પોતાના ફોનમાં રેકોર્ડ કરી લેવાની ગિરીશની આદત છે.

આ ક્લીપમાં તેમને સૂઝેલું પહેલવહેલું મુખડું છે. પૃષ્ઠભૂમિમાં ટ્રામના મુસાફરોના અવાજ પણ સાંભળી શકાશે.

સાંભળી શકાશે કે આમાં ધૂન સૂઝવાની સાથે અમુક અંશે વાદ્યની અસર પણ આપોઆપ સૂઝવા લાગે છે. આ ધૂન તેમના દિલોદિમાગ પર એવી હાવી થઈ ગઈ કે મનમાં સતત ચાલતી રહી. શબ્દો અસ્પષ્ટ કે ખપ પૂરતા આવે, જે કેવળ ધૂનને આગળ વધારવા પૂરતા હોય, પણ ધૂન આગળ વધતી રહે. વાદ્યઅસર પણ સંગત કરતી રહે. એક હાથે હેન્‍ડલ પકડીને ઉભા હોય, એક તરફ મનમાં આ ધૂન સતત રમતી હોય, અને તેને મોબાઈલ ફોનમાં રેકોર્ડ કરવા માટે બીજા હાથે ફોન પકડીને તેને મોંની નજીક ધરી રાખવાનો...ટ્રામ ઉભી રહે, મુસાફરો ચડે-ઉતરે, દરવાજા બંધ થાય-ખૂલે. આ બધાં વ્યવધાનો વચ્ચે પણ ધૂનનો પ્રવાહ અવિરત ચાલતો રહે. આ બીજી ક્લીપમાં તે સાંભળી શકાશે. 


ત્રીજી ક્લીપમાં મુખડું બરાબર બેસી ગયું છે અને ગીતને આગળ વધારવાની મથામણ ચાલી રહી છે. કંઈક અંશે કયું વાદ્ય શી રીતે વાગશે એ પણ બેસાડવાની કવાયત ચાલી રહી છે. અને પૃષ્ઠભૂમિમાં ટ્રામના અવાજો તો ખરા જ.

 
આ ત્રણે ક્લીપો સાંભળતાં ગીત શી રીતે બંધાતું ગયું હશે તેનો અંદાજ અમુક અંશે મળી રહે છે. અલબત્ત, તેને આ રીતે મૂકવાથી બાળકના જન્મની પ્રક્રિયાને કેવળ વિડીયોગ્રાફી દ્વારા સમજવા જેવી ચેષ્ટા છે. એક વાત એ પણ છે કે ઘણી વાર કોઈક ગીત સૂઝે ત્યારે કેવું હોય, આગળ વધે એમ બદલાતું જાય અને ખરેખર તે રેકોર્ડ થાય ત્યારે સદંતર બદલાઈ ગયું હોય એમ બને.

આ ક્લીપમાં ધ કલર ઑફ ડાર્કનેસનું રિલીઝ થયેલું ગીત સાંભળીએ.મધુ માધવી રોય અને પ્રતીક ગાવશિંદેના અવાજમાં ગવાયેલા આ ગીતમાં વિવિધ વાદ્યોની અસર બહુ ધ્યાનાકર્ષક બની રહી છે. સાંભળતાં જ સમજાય એવું છે કે તેમાં કૃત્રિમ વાદ્યઅસર નીપજાવવાને બદલે અસલ વાદ્યોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, જેને લઈને ગીતનું ઓરકેસ્ટ્રેશન અત્યંત કર્ણપ્રિય બની રહ્યું છે. 




આ ગીતને અગાઉના ટુકડાઓ સાથે સરખાવવાથી એ પણ ખ્યાલ આવશે કે તેમાં શું અને કેવું ઉમેરાતું ગયું છે અને શબ્દો કઈ રીતે ગોઠવાતા ગયા છે.
આ ગીતની મઝા એ છે કે ટ્રામમાં ગિરીશે ગણગણીને શરૂ કર્યા પછી તેનો પિંડ બંધાતો ગયો. ત્યાર પછી આખરી સ્વરૂપ આપતી વખતે કેટકેટલા લોકોનો તેમાં સહયોગ મળ્યો!
**** **** ****

આ જ ફિલ્મના બીજા ગીતની વાત કરીએ. ક્યારેક ટ્રામમાં, તો ક્યારેક કોઈક પાર્કમાં કોઈકની રાહ જોતી વખતે તે સ્ફુરતું ગયું. ગિરીશની મઝા એ છે કે તેમને શરૂઆતના શબ્દોની સાથે ધૂન સૂઝતી જાય અને સાથે સાથે સંગીત પણ સ્ફુરતું જાય. ઓ પિયા, યે તૂને ક્યા કિયામાં આ બરાબર જોઈ શકાશે 

 
બીજા ટુકડામાં આ જ સર્જનયાત્રા આગળ વધે છે, જેમાં અંતરો બેસતો હોય એમ લાગે છે.



આ ગીતનો જે તંતુવાદ્ય વિભાગ/String section અલાયદો રેકોર્ડ કરવામાં આવ્યો, તે આ મુજબ છે. આમાં વાયોલીન, વાયોલા, ચેલો જેવાં વાદ્યો વડે આ ટ્રેક તૈયાર કરવામાં આવી છે. 


અને આ છે ગીતનું અંતિમ, રેકોર્ડેડ સ્વરૂપ, જેમાં ઉપરની સાઉન્‍ડટ્રેક સમાવી લેવામાં આવી છે, તેમજ બીજાં અનેક વાદ્યો સહિત ગાયનનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ ગીત પ્રજ્ઞા પાત્રના સ્વરમાં છે.


આ ગીતના સંગીતનો ભારત પૂરતો વાદ્યતંતુ વિભાગ/String Section અને તાલ વિભાગ/Rhythm section એડવિન વાઝ અપ્પુએ સંભાળ્યો અને તેનું રેકોર્ડિંગ આણંદ તેમજ અમદાવાદમાં કરવામાં આવ્યું. તેના માટે લક્ષ્મીકાન્‍ત-પ્યારેલાલ, રાહુલ દેવ બર્મન, કલ્યાણજી-આણંદજી જેવા સંગીતકારોના વાદ્યવૃંદમાં વગાડનાર ચુનંદા સાજિંદાઓને મુંબઈથી બોલાવવામાં આવ્યા હતા.
કંઠ્ય વિભાગ/Vocal sectionનું રેકોર્ડિંગ મુંબઈમાં કરવામાં આવ્યું. ગિરીશે સંગીતનો જે ભાગ ગણગણીને તૈયાર કર્યો હતો તેનું કાગળ પર સ્વરૂપ નિકોલસ બફે આપ્યું. 
'નૈના તોરે..'ની સ્વરલિપિનો એક અંશ 

ફોનની વાતચીત દ્વારા તેમાં સુધારાવધારા થતા ગયા. એક વાર એટલો હિસ્સો નક્કી થઈ જાય એટલે ગિરીશ અને નિકોલસ મળતા અને વાદ્યોની ગોઠવણની ચર્ચા કરતા. તેની એમ.આઈ.ડી. ફાઈલ બનાવવામાં આવતી. ઓસ્ટ્રેલિયાના વાદ્યતંતુ વિભાગનું રેકોર્ડિંગ નિકોલસ બફની દેખરેખ હેઠળ કરવામાં આવ્યું
, જેનું વાદન મેલ્બોર્નના સ્ટ્રીંગ ફીવર ગૃપ/String Fever Group દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. અમેરિકન સંગીતકાર મિત્ર ક્રીસ્ટીના સીબોર્ન દ્વારા વાયોલિન તેમજ વાયોલા/Violin and viola અને જહોન હેમન્‍ડ દ્વારા ચેલો/Cello નું વાદન તથા પીયાનો, વુડવીન્ડ તેમજ બ્રાસવાદ્યોનું વાદન લૉસ એન્‍જેલિસનાં કેરીન તમાકા દ્વારા કરવામાં આવ્યું.
આ આખા સંગીતનું પ્રોગ્રામીંગ લોસ એન્‍જેલિસમાં, તેનું પ્રિ-મિક્સ ન્યુઝીલેન્‍ડમાં અને ફાઈનલ મિક્સીંગ ભારતમાં કરવામાં આવ્યું. આમ, અનેક હમસફર મળ્યા, સૌએ પોતપોતાના હિસ્સાનું પ્રદાન આપ્યું, જેને પરિણામે આ ગીત આપણા સુધી પહોંચ્યું. આ તમામ સફરમાં ગિરીશને આર્થિક તો ખરો જ, સાથોસાથ નૈતિક ટેકો મળ્યો હોય તો ફિલ્મની નિર્માત્રી અને મિત્ર લોરેન ગ્રીગ/Lorraine Grigg નો, જે પોતે ભારતીય સંગીતની દિવાની છે.
આમ, જોઈ શકાશે કે અલગ અલગ દેશોની ભૂમિ પર આ ગીતના વિવિધ હિસ્સાઓ રચાયા છે, અને એ તમામનું સંયોજન બનીને એક સાથે આપણા કાનમાં તે પ્રવેશે છે. કેવી રીતે ગીત રચાયું એ અગત્યનું છે, પણ તે કેવું બન્યું છે એ વધુ અગત્યનું છે. આ મધુર ગીતની સફરનું આલેખન એટલા માટે જ કરવામાં આવ્યું.  
ગિરીશ મકવાણાની આ ફિલ્મ ભારતમાં 13 ઓક્ટોબર, 2017 ના રોજ હિન્‍દી તેમજ અંગ્રેજીમાં રજૂ થઈ રહી છે. આ ફિલ્મના ઘણા હિસ્સાનું શૂટિંગ ગુજરાતમાં પણ કરવામાં આવ્યું છે. તેની વાત પછી. 


**** **** **** **** **** ***** ***** ***** **** **** **** **** **** 

The journey of creation : 'Naina tore...' and 'O Piya...' 


Translated by: Piyush M. Pandya


(To enjoy this write up thoroughly, it is recommended to listen to the audio clips provided within while reading the piece.) 

“The only regret I have in my life is, ....”  Girish Makawana took a pause saying this. ‘So what?’  One would wonder, everyone has some or other regret in his life. Not owning a posh car, or not being able to provide one’s child the Medical education or the lack of parental  support or may be, someone would curse his stars for not owning an I phone 8!
“My only regret is that I have never been able to run and catch up with a train, a bus or a tram that took off right before my eyes.” Girish completed. Anybody’s primary reaction would be, ‘So what? Is this something worth regretting?’ But I remembered the way he walked in as he entered my home.
“What happened in my childhood has happened, no issue about it. I don’t want to talk about that, there would be many who fell victim to this disease due to lack of what they call it today as 'two drops'. I want to talk about the tremendous advantage that I have yielded because of my physical handicap.”  These words from Girish left a soothing effect upon me.
Hailing from Nadiad, Girish has been living in Australia for years. He explored a lot with a made up mind to do something that would provide satisfaction after studying. He had the back up of music, self confidence and firm determination. We are in no way going to discuss the story of his life here but this background is needed to move ahead.
Instead of working in some factory or finding a conventional job, he kept searching for something that would provide him satisfaction of creative work. That way, the foreign land yielded him desired fruits. He was blessed with many friends who walked in the same lanes of creativity and sentimentality along with Girish.
Among these were Nicholas Buff and Sabyasachi Bhattacharya. While Girish himself was a Tabala Wizard, Nicholas was a very good Saxophone player and Sabyasachi was an exponent of Sarod. Together these three formed a music group, naming it ‘Teehaai Teen’. Nicholas had this special ability of playing pure Indian classical music on Saxophone, a western instrument. The trio started arranging stage shows frequently and that too, very successfully. Please find a glimpse in the link given below. 


The centenary of Indian cinema was celebrated in Australia by a bouquet of programmes. One that stood out was presentation of some hindi film songs by ‘Teehaai Teen’ in collaboration of ‘Prestine Symphony Orchestra’ of Australia. The orchestra, consisting of artists from the western world, was conducted by Nicholas Buff.
Teehai 3 : (L To R) Girish Makwana, Nicholas Buff, Sabyasachi Bhattacharya
The orchestra is typically divided into three sections – The String section, The Brass and Woodwind section and The Rhythm section. Since the performance was held on the stage of the theatre, there was restriction to the number of instrumentalists as against that possible during a Symphony. It is a great pleasure listening to these western musicians playing ‘Kuhu Kuhu Bole Koyaliya’ from film ‘Suvarna Sundari’, a song based on chaste Indian classical raga. It is a treat listening to the orchestra members doing justice to the song with their western instruments, using western notations. Their commitment rather than mere curiosity of addressing something novel is quite apparent here. The voice is provided by Samrakshana and Keshav Ramchandran, two teenagers. Following link takes us to the performance, where Girish Makawana is seen playing Tabla.


Despite this, Girish Makawana was restless. He took and finished a course in Film and Television Production in the year 2010. This prompted him to make a film on his own. Makawana’s native place is Tundel in Kheda district of the state of Gujarat. His own family had borne the brunt of casteism in its peak era. In the year 1965, the family had to flee in the dark of the night. While he was in Australia, there was a distinct rise in the racial attacks on Indians. Girish made up his mind to produce a film regarding this sensitive issue and named it ‘The colour of darkness’.
Not only did he write the film himself, he also directed it and composed music for the film as well. A little while ago he uploaded as promo, a song of the film ‘Naina tore kajarare....’. Listening to the song, one finds a special element in it which is difficult to shove away from the mind. One would keep humming it intermittently for days.
This song is penned by Girish himself. Even the music as well as the orchestration is very catchy. Girish has made exclusive application of acoustic instruments, avoiding the usage of electronic ones. Impressed by this song, I raised a few questions to Girish. He responded by talking about the making of it. 
As a matter of fact, birth of any creation is comparable to that of birth of a child. It generates by amalgamation of a number of diverse chemicals. One cannot pinpoint when did the inception take place and one cannot predict the form of the final output either. It is difficult to understand and still more difficult to explain. Therefore, an attempt is made here to give a passing idea of the whole process.
Let us go back to that pinching experience Girish has been regretting. He travels to his workplace from home by a tram.  As he reached the station, he saw the tram was about to leave. He was in no position to run and catch it. He has the regular habit of humming something while waiting. That day too, he started humming just like the other day. As he boarded the next tram that arrived, he realized that something was in the process of being created. He was finding both, the lyrics as well as the tune for a new song. He is in the habit of recording in his phone, such outbursts occurring in his mind lest he might not remember it when needed.
The clip contains the beginning part of what he’d conceived. One can hear the voices of his fellow commuters in the background.


It can be easily realized here that along with the tune, the composer has started conceiving to little extent, which instruments could be used and where. This tune caught hold of his inner self so dominantly that he could not just get rid of it! Lyrics would come and go as per the meter but the tune would build up and up. Even the instrumental part would take its position. Girish would be standing in the tram, holding the strap suspending from the roof. The tune would be constantly playing at the back of the mind. Girish would be required to record these proceedings holding his cell phone in the other hand, as close to the face as possible. The tram would stop at the stations, passengers would alight from and board the tram and the doors would open and shut. Among all these interruptions, the building up of the tune would continue flawlessly.  It can be heard here.


The third clip shows that the beginning part of the song is perfectly done and attempt is being made to take the song to the next stage. One can feel the exercise of deciding which instrument to play where and how. All this, with noises generating within the tram.

 
Listening to these three clips gives us a faint idea of how the song would have been composed. This however, is comparable to understand childbirth process by casting a glance at its videography. It is important to realize here that the overall format of a song may keep changing as the process progresses. The final product may be completely different than what it was at the primary conception.
Let us listen to the song as found in the movie ‘The colour of the darkness’.  It is sung by Madhu Madhabi Roy and Pratik Gawashinde. The orchestration is very catchy. The obvious reason being application of acoustic instruments instead of the electronic ones.


Comparing this song with the earlier pieces tells us exactly how it has kept evolving and how the lyrics have set into it.
Interesting part of this song is to understand how Girish conceived it by humming and how it shaped into a full-fledged  product, with concerted efforts of many.

*** *** *** ***

Let us consider yet another song from the same film.Girish conceived it intermittently, in tram or in the park or while waiting for someone in the park. He would get the idea for both, the early part of the song as well as the instrumental accompaniment simultaneously. This can be appreciated by clicking the clip below....  ‘O Re Piya Tune Kya Kiya’.


The second clips suggests that the creative journey is moving ahead and the stanza is in the making.

  
The string section for the orchestration was separately recorded, using  instruments like Violin, Viola, Cello, etc. Listen to the track depicting the same below.

  
And here comes the final recording of the song where the above soundtrack is integrated. In addition, many more instruments are used to the song rendered by Pragya Patra.


The Indian version of this song was recorded in Anand and in Amdavad. The strings instrument section was arranged and conducted by Edwin Vaz, ‘Appu’ and the wizard instrument players who have been playing in the Orchestra of the likes of Rahul Dev Burman, Kalyanaji-Anandaji and Lakshmikant-Pyarelal were invited from Mumbai.
The vocal part was recorded in Mumbai. The musical part prepared by Girish by humming was written into the notations by Nicholas Buff. 

a part of the notations of the song 'Naina Tore..' 
The improvisations were happening while they would discuss the matter on the phone. Once they would agree upon it, they’d meet and would discuss the arrangement of the instrumentalists. This would be transformed into M.I.D. file.  The recording of the Australian string section was done under the supervision of Nicholas Buff. It was played by the artists of ‘String Fever Group’ of Melbourne. Violin and Viola were played by An American musician Christina Seaborne. John Hammond, another American played Cello while Piano and Woodwind as well as Brass instruments section was taken care of by Carin Tamaka of Los Angeles.
The programming of this song took place in Los Angeles. It was premixed in New Zealand while the final mixing was done in India. There have been many fellow travellers, each one of whom made his own contribution. As a result of this concerted effort, the final product is before us as a song. Girish has been provided with not only financial, but also the much required moral support by his friend Lorraine Grigg, who happens to be the producer of this film.  She is a huge fan of Indian music.

Girish and Lorraine (in centre) with a friend
Thus, we can understand that different portions of this song are created on the soil of different countries. An amalgamation of those pieces enters our ears as the final product. It is indeed important to know how the song is created. What is more important however is how does it sound to the listener. That is why the journey of this melodious song is described over here.
Both, Hindi as well as English versions of this film by Girish Makwana are to release in India   on 13th of October, 2017. An appreciable part of this film is shot in Gujarat. More about it to follow soon.


(All the audio clips & Images courtsey: GK Makwana films, video clips courtsey: You Tube,
 Special thanks to dear friend Piyush M. Pandya who expressly translated this write-up.) 

Saturday, September 9, 2017

ટાઈટલ મ્યુઝીક (5) : બીનવાદન અને કલ્યાણજી-આણંદજી


‘નાગિન’ એટલે કે નાગણને કાન નથી હોતા. તે કેવળ ધ્રુજારી પારખી શકે છે, અને સાવ ઓછી તીવ્રતાનો ધ્વનિ સાંભળી શકે છે. તે ડંખ મારે તો તેનું વિષ શરીરની સ્નાયુપેશીઓ સહિત રક્તમાં ભળી જાય છે. એટલે બોટલમાંથી નળી વડે દૂધ ખેંચીએ એમ ડંખ દ્વારા શરીરમાં પ્રસરેલું વિષ ખેંચી ન શકાય. નાગણની આંખમાં કેમેરા નથી હોતો. નાગ દૂધ પીતો નથી અને સૌથી અગત્યનું એ કે નાગણનું મનુષ્યમાં રૂપાંતર શક્ય નથી. (એથી વિપરીત સ્થિતિ શક્ય છે.) 
અહીં લખેલી અને એ સિવાયની અનેક વૈજ્ઞાનિક હકીકતો ભલે આપણે જાણતા હોઈએ, નાગને કેન્‍દ્રમાં રાખીને બનેલી ફિલ્મ જોવા જઈએ એટલા પૂરતી તેને ભૂલી જવાની હોય છે.
1954માં આવેલી ફિલ્મીસ્તાનની ફિલ્મ ‘નાગિન’ને કદાચ નાગને લગતી હિન્‍દી ફિલ્મોની પૂર્વજ કહી શકાય. નંદલાલ જસવંતલાલે તેનું દિગ્દર્શન કર્યું હતું. (હા ભાઈ, તેઓ ગુજરાતી હતા. બસ?) પ્રદીપકુમાર, વૈજયંતિમાલા અને જીવનને ચમકાવતી આ સંગીતપ્રધાન ફિલ્મે એ સમયે રીતસર ઘેલું લગાડ્યું હશે. બન્ને હથેળીઓને ફેણની મુદ્રામાં માથે મૂકીને કરવામાં આવતા ‘નાગિન ડાન્‍સ’થી કયો લગ્નનો વરઘોડો બાકાત હશે એ શોધનો વિષય છે. અલબત્ત, આ ફિલ્મમાં કોઈ પણ પાત્રે એવી કશી મુદ્રા દેખાડી નથી.

ફિલ્મના સંગીતકાર હેમંતકુમાર હતા. તેમના સહાયક હતા રવિશંકર એટલે કે રવિશંકર શર્મા એટલે કે આગળ જતાં સ્વતંત્ર સંગીતકાર તરીકે આગવી ઓળખ ઉપસાવનાર રવિ. પણ આ ફિલ્મનાં ગીતોમાં બીન વગાડી હતી કલ્યાણજી વીરજી શાહે. તેમણે એ પછી કલ્યાણજી-આણંદજીના નામે પોતાના ભાઈ આણંદજી સાથે જોડી બનાવી. (કલ્યાણજી-આણંદજીના ભાઈ બાબલાએ એક આલ્બમમાં જૂનાં લોકપ્રિય ગીતોને ડીસ્કો સંગીતમાં વગાડ્યાં હતાં. એ રીતે વગાડેલા ‘નાગિન’ના ‘મન ડોલે મેરા તન ડોલે’ ગીતમાં તેમણે સાપના ફૂંફાડાના અવાજની અસર દર્શાવી હતી. એ સિવાય ‘મિ.નટવરલાલ’ ફિલ્મના આશાએ ગાયેલા ગીત ‘તૌબા તૌબા ક્યા હોગા’ના ‘મૈં બેબસ હૂં તેરે બસ મેં’ પછીના અંતરાના ઈન્‍ટરલ્યૂડમાં સંગીતકાર રાજેશ રોશને ‘નાગિન’નું આ મ્યુઝીક ફીટ કર્યું હતું.)

સાપ લઈને આવતા મદારીઓ મોરલી વગાડે છે, જેને પુંગી પણ કહે છે. તેનો એક વિશિષ્ટ મધુર સ્વર હોય છે, પણ તેની મર્યાદા એ છે કે તેમાં વધુ સૂર હોતા નથી. હેમંતકુમારે ફિલ્મમાં અસલ પુંગી વગાડવાનું વિચાર્યું હતું, પણ કલ્યાણજીભાઈના ક્લેવાયોલિન/clavioline અને રવિના હાર્મોનિયમનો ઉપયોગ કરીને એ સૂર અસલ વાદ્ય જેવો જ કાઢવામાં આવ્યો. કહેવાય છે કે હૈદરાબાદના એક થિયેટરમાં એક સાપ આ સંગીત સાંભળીને દોરાઈ આવ્યો હતો. જો કે, આવી વાતો ઘણા અચ્છા હાર્મોનિયમવાદકો બાબતે પણ સાંભળી છે કે તેઓ હાર્મોનિયમ પર ‘નાગિન’નું સંગીત વગાડે તો સાપ ખેંચાઈ આવે છે. એવું બને કે સાપ એ જણાવવા આવતો હોય કે કલ્યાણજી વીરજી શાહ પછી હવે કોઈને સ્વેચ્છાએ આ ધૂન વગાડવાનો અધિકાર નથી. 


આ આખી ફિલ્મમાં ગીતોની ભરમાર હતી. બધું મળીને કુલ બાર ગીતો. અને ગીતો પણ કેવાં? એક સાંભળો ને એક ભૂલો! મુખ્ય ગાયકો પણ બે જ- લતા અને હેમંતકુમાર. એક ગીત આશાજીનું હતું. બે યુગલ ગીતો પૈકી ‘ગોરી છોડ દે પતંગ મેરી છોડ દે’ હેમંતકુમાર અને લતાએ ગાયેલું, જ્યારે ‘યાદ રખના, પ્યાર કી નિશાની ગોરી યાદ રખના’ હેમંતકુમાર અને આશાએ ગાયેલું. આ ઉપરાંત ‘તેરે દ્વાર ખડા એક જોગી’ અને ‘જિંદગી એ દેનેવાલે, જિંદગી કે લેનેવાલે’ હેમંતકુમારે ગાયેલાં. ‘મન ડોલે મેરા તન ડોલે’, ‘સુન રી સખી મોરે સજના બુલાયે’, ‘જાદુગર સૈયાં, છોડો મોરી બૈયાં’, ‘મેરા દિલ યે પુકારે આજા’, ‘સુન રસિયા, કહે કો જલાયે જિયા આજા’, ‘મેરા બદલી મેં છુપ ગયા ચાંદ રે’, ‘તેરી યાદ મેં જલકર દેખ લિયા’ અને ‘ઊંચી ઊંચી દુનિયા કી દીવારેં સૈયાં છોડ કે..’ આ આઠ ગીતો લતાએ ગાયેલાં હતાં. ગીતકાર હતા રાજેન્‍દ્ર કૃષ્ણ. 


શરૂઆતમાં ઠંડો પ્રતિસાદ મળ્યા પછી તેનું ‘બીન મ્યુઝીક’ જામ્યું અને એવો ઉપાડો લીધો કે ફિલ્મ પંચોતેર સપ્તાહ ચાલી. એ હદે કે આજે પણ ‘નાગિન’ શબ્દ સાંભળતાંની સાથે નાગ નહીં, પણ ‘બીન’ જ યાદ આવે. આ કમાલ આ ફિલ્મના સંગીતની છે. આ ફિલ્મનાં કુલ બાર ગીતોમાંથી ‘તેરે દ્વાર ખડા એક જોગી’ સિવાયનાં તમામ ગીતોમાં ક્લે વાયોલિનનો કર્ણાકર્ષક ઉપયોગ થયો હતો. એમાં પણ ‘જિંદગી કે દેનેવાલે’થી શરૂ કરીને થોડા સંવાદો અને પછી ‘સુન રસિયા’, ‘મેરા બદલી મેં છુપ ગયા ચાંદ રે’, ‘તેરી યાદ મેં જલકર દેખ લિયા’, ‘ઊંચી ઊંચી દુનિયા કી દીવારેં’ એમ પાંચ ગીતો ફિલ્મમાં સળંગ આવે છે એ ઓછી જોવા મળતી ઘટના છે. (‘હમ કિસી સે કમ નહીં’માં ‘ચાંદ મેરા દિલ’થી શરૂ થતાં સળંગ ચાર ગીતો હતાં.) 


આશ્ચર્ય થાય એવી હકીકત એ છે કે બીન મ્યુઝીક, જે આ ફિલ્મની, તેનાં ગીતોની ઓળખ બની રહ્યું છે એ ફિલ્મના ટાઈટલ મ્યુઝીક માં બીનનો અણસાર સુદ્ધાં નથી. એટલું જ નહીં, બારમાંથી એકે ગીતની ધૂન પણ વાપરવામાં નથી આવી. ફિલ્મની રેકોર્ડમાં બીન મ્યુઝીકની અલગ સાઉન્‍ડ ટ્રેક આપવામાં આવી છે, જે ફિલ્મમાં અન્યત્ર વપરાઈ હશે. પણ ટાઈટલ મ્યુઝીકમાં એ બિલકુલ નથી. હેમંતકુમારે તેમાં ફક્ત કોરસથી કામ લીધું છે, જે આદિજાતિઓ દ્વારા બોલાયા હોય એવા શબ્દો અને ધૂન છે. આનો જવાબ હેમંતદા હયાત હતા ત્યારે મળવાનું બન્યું હોત તો પણ પૂછત કે કેમ એ સવાલ છે, કેમ કે, ત્યારે આ હકીકત ક્યાં ધ્યાનમાં આવેલી?
એ બાબતની નોંધ લેવાની કે 1976માં ‘નાગિન’ નામની એક મલ્ટીસ્ટારર ફિલ્મ રજૂ થઈ હતી, જેમાં લક્ષ્મીકાન્ત-પ્યારેલાલનું સંગીત હતું અને ગીતો લોકપ્રિય થયાં હતાં. તેમાં પણ બીનના સંગીતનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.
‘નાગિન’ ફિલ્મની આ ટ્રેકમાં 2.14 સુધી ટાઈટલ મ્યુઝીક છે.
(ટેકનીકલ કારણોસર આ લીન્‍ક યૂ ટ્યૂબ પર જોઈ શકાશે. અહીં ક્લીક કરવાથી આ લીન્‍ક બીજી વિન્‍ડોમાં ખૂલશે.) 


**** **** **** 
'નાગિન' ફિલ્મના  ટાઈટલ મ્યુઝીક અંગેની વાતમાં અનેક મિત્રો જોડાયા અને સરસ માહિતી આપી.  
 મિત્ર વિશાલ શાહ દ્વારા જણાવાયું કે આ બીનનું મ્યુઝીક નાગ અંગેની મોટા ભાગની ફિલ્મોમાં થોડા ફેરફાર સાથે વપરાયું છે. મિત્ર એચ. કણસાગરાએ 1958માં આવેલી 'ફાગુન'માં 'એક પરદેસી મેરા દિલ લે ગયા'માં બીન મ્યુઝીકને યાદ કર્યું. 'ફાગુન'માં સંગીત ઓ.પી. નય્યરનું હતું, અને તેમાં કુલ 11 ગીતો હતાં. આમાંથી બીન મ્યુઝીક ફક્ત 'એક પરદેસી મેરા દિલ લે ગયા'માં જ વગાડવામાં આવ્યું છે. હા, એની એ જ ધૂન અનેક ગીતોમા પુનરાવર્તિત થઈ છે, પણ તે મોટે ભાગે ફ્લૂટ પર વગાડવામાં આવી છે.
1959માં રજૂઆત પામેલી ફિલ્મ 'મદારી'નું મુકેશ-લતાનું ગીત 'દિલ લૂટનેવાલે જાદુગર' અને તેમાં વાગતું બીન મ્યુઝીક બધાને યાદ હશે જ. આ ફિલ્મમાં કલ્યાણજી-આણંદજીનું સંગીત હતું. તેમાં 'મ્યુઝીક અરેન્જ્ડ બાય' પ્યારેલાલ અને 'આસિટન્ટ' તરીકે લક્ષ્મીકાન્‍તનું નામ અલગથી જોઈ શકાય છે. 'મદારી'નાં કુલ 8 ગીતો હતાં. અને મોટા ભાગનાં ગીતોમાં એક યા બીજી રીતે બીન મ્યુઝીક સામેલ કરવામાં આવ્યું હતું.
'મદારી'ના ટાઈટલ મ્યુઝીકનો આરંભ મોટા ભાગના ટાઈટલ મ્યુઝીકની લાક્ષણિક શૈલી જેવાં વાયોલિન સમૂહ વડે ઘોષણાત્મક પ્રકારના સંગીતથી થાય છે, અને 0.14 થી બીન મ્યુઝીક આરંભાય છે. પછી ટાઈશોકોટો પર 'દિલ લૂટનેવાલે જાદુગર'ની ધૂન વાગે છે. 0.54 થી ફરી પાછી શૈલી બદલાય છે. તેમાં ટ્રમ્પેટ ઉમેરાય છે અને પછી મેન્ડોલીન વાગે છે. 1.38 પર પ્યારેલાલ અને લક્ષ્મીકાન્‍તનું નામ હાઈલાઈટ થાય એ રીતે સંગીત વાગે છે અને એ પછી ક્લેરિનેટ પર ધૂન વાગે છે. વળી પાછો વાયોલિન અને બ્રાસવાદ્યોનો સમૂહ. અને અને અને.......
.....જે સાંભળવા આપણા કાન ઉત્સુક હોય એ 'નાગીન'વાળી જ ધૂન 2.03 પર સંગીતકાર તરીકે કલ્યાણજી-આણંદજીનું નામ દેખાય ત્યારે શરૂ થાય છે. તેમના નામ પછી ફક્ત દિગ્દર્શક બાબુભાઈ મિસ્ત્રીનું નામ જ આવે છે. આ ધૂનની ઝલક અને પાછા વાયોલિન સમૂહ તેમજ બ્રાસવાદ્યો પર આ ટ્રેક પૂરી થાય છે.
અહીં નોંધ પૂરતો એ ઉલ્લેખ કે 'મદારી' નામની એક બીજી ફિલ્મ 2016 મા રજૂ થઈ હતી.
'મદારી' ફિલ્મની આ ટ્રેકમાં 2.14 સુધી ટાઈટલ મ્યુઝીક છે. 


(નાગ અને બીન વિશેની વધુ વાતો હજી બાકી છે. તે બને એટલી ઝડપથી અહીં મૂકીશ.)